गाठला 8॥५४०॥४७ 8001९

६) “८७ 80012

()॥५॥४/८॥२5७/१|_ (_|3२,र

0[॥ 194022

२०7१००. ॥४$७--/॥४])

मराठींतील पहिलाच लघुतम-कथासंग्रह

वक स उ ७

नवी पाठवी

'गे>>&<*८€*

गोर मो. मा. म. गोह, र (वादि)

फर्ग्युसन कॉलेज पुणें.

-मुद्रक व प्रकाशक- शंकर नरहर जोशी, चित्रशाळा प्रेस, १० २६, सदाद्यिव पेठ, पुर्ण,

रके-&र्‍े-७२-७पे-७२-&र-७२:७२-&२-४२% -७२-६-२-€२-५२-७२-७२-७२-&२-&-$व माझे "

पज्य €> ी

पूज्य पितामह:

के० नारायण शिवरास गोऱ्हे ण

| यांच्या स्थूर्तास "

- अपण - 2

५]

भो

2

॥ शो ग

माता-तात-विना जगांत उरतां स्नेह स्वयं वाढवी ।

!

र

॥ गोवाणाइ'ग्ल-मऱ्हारट-गुजेर त्या शिक्षेस दे हिदर्वा ॥ 9 विद्या, वाह्मय, धमेतस्व रुचिरा प्रांती हृदो पालवी। शै १ त्यांत भपियली कृतज्ञ हृद्य प्रम “ नर्वा पालवी. ”

न उ

१

--- भालचंद्र, --

>५-९५- ९५- ९५- ९५-९५. ९५ ९५. ९५-९५-« 85-९५. ९४. ६५-९५ ९५ ९५ ९५- ९४-

अनुक्रमणिका खु डनंस्िमा्खया य

१ प्रास्ताविक-कथावाड्झयांतील नर्वे दालन. २ सांगावयाचे राहिर्ठेच. २ १ ही. कोण (९ व: प्त २ आंबे-मोहर. 2 जुना बाजार. ४ गोरी सवत, ््क्स्र ७५ आनंदी प्राणी. ६ कोंबडा. २२ 8 ७ नास्तिक ! क ८ “इस हात दे !' ९ वेबी -जवडन् १० हिरवी माडी. त. ११ बारसे. 2. १२ मुंबईचा देगा १३ आठवणीची अंगठी १४ चित्रकाराचे रहस्य. १५ अहिंसेचा बळी. १६ चांदीची वाटी. १७ ' प्रीतिची तऱ्हा. १८ स्त्री जात तेवढी... १९ आशा निराशा २० विस्कटलेला संसार. २१ गायिका, २२९ “' जिंदगी /!

२५९९./७४००१..४.०/

«१.४४. ४०.०८ ४ ._/४२..४२५०%.४ १०९ ८७४ ७ ._./”९९.// १७५० ..// ०१.८२ /"कु मे यत के या पुस्तकाच्या प्रथमावूर्तीचे हक्र मॅनेनर चित्रशाळा प्रेस यांचेकडे असून पुनमुद्रणाचे व नंतरच्या सवे आवृत्तींचे हक्क लेखकाकडे आहेत.

७०/४७/१७१४ «४४ ७५४ ७४१ % ४४७४ ४९७४७४ ९-.// ४०.४ ३७४१ “४४/४२/७१८७ /” ७५०५४०

सांगावयाचे राहिलेच ! "णा ्क्रेका-:॥<ा-----

€<_

“* सर्वोरेभा हि दोषेण धघूमेनाभ्रिरिवावृताः "ण्त्रीमद्धगवर्द्राता.

प्रस्तुत ठेवकाची पहिली ळघुतम-कथा सुंबईच्या 'नवा मनु' या सासा- 'हेकांत ता. २१ जुळे १९३६ रांजीं प्रसिद्ध झाली. “ कृतज्ञता ?' हू तिचें शीधेक अपून थोडा फरक करून 'आठवणीची अंगठी' या नांवान ती या संग्रहांत समाविष्ट केली आहे. प्रारंभी लिडिळेल्या दोन कथा---वर निर्दिष्ट केळेली कथा, व “कोंबडा'ही रूपकात्मक-कथा-घडर्णांच्या दृष्टीने अगर्दी स्वतंत्र असल्या तरी त्यांची बीजरूपाची कढ्पना इंग्रजीवरून घेतळेली होती. पुढील कथा अथात्‌ स्वतंत्र आहेत. वर उद्‌घत केलेल वचन प्रमाण मानूनच हा समग्रह जनतेपुढे ठेविळेला आहे

योकाकारांनीहा या वचनाचे स्मरण ठेवूनच लिहावे अशी त्यांना वनाते आहे. असो

प्रस्तुत छोटा संग्रह प्रासेद्व करण्यांत पुढाकार घेतल्याबद्दल म. चित्र- शाळा प्रेस पुर्णे यांचा लेवक अत्यंत आभारी आहे. फर्ग्युसन कोलेजां- तील इंग्रजी शाखेचे प्रमुख अध्यापक, 'बार्ताविद्ार' व 'योगायोग' या प्रसिद्ध नाटकांचे कर्ते, प्रो, के. गो. पंडित, एम्‌, ए, 'घुव' मासिकाचे कार्यक्षम संपादक, माझे मित्र श्री. रा. प्र. कानिटकर एम्‌. ए, कुथल- कथा-ळेखक व टीकाकार श्री.नी. गो. पंडितराव. बरी. ए. ( आनस ) यांनीं वेळोवेळीं तंत्रात्मक चचचा करून लेखनास उत्तेजन दिल्याबद्दल आ्रस्तुत ळेखक त्यांचा अत्यंत आभारी आहे.

फर्ग्युसन कालेज. पुर्णे, न. २ भा. म. गोरे.

कथावाड्मयांतील

४ अल्पाक्षररमर्णांय यः कथयाते निश्चितः स खलु वाग्मी ? ॥ € उाः8४1४ 18 118 800) 0 फ्रा.

लांडा झगा, विखुरलेल्या बटा, अर्थस्फुट बोबडे बोल, हृद्दी छंदी स्वमाव अद्या स्वख्पाचची छोटी अबवरूळ पोर पाहूनाहे, आणखी दहा वर्षीत हिच्याच तोंडावर तारुण्याला तजेला येऊन, नीटनेटक्या आकषक वेषभूप्रेने, स्खीव बांध्याने, छाडीक बोलाने आणणि रूपलाषण्यानें ती पह्ाणाऱ्याला वेड लावील असें भाविष्य करणें जरा दीधदर्शा असलें तरी अदाक्यप्राय खास नाहीं. या कथाप्रकाराबद्दल आम्हीं अर्सेच म्हटले तर १

इंग्रजीतील लघुकथा हा प्रकार पो आणि मोपांसा या अमेरिकन व फ्रेंच लेखकांच्या परिश्रमाने स्वतंत्र व वेरिष्ट्यपूर्ण झाला असला, तर लघतम-कथा ( झल भणॉ-5॥०0 ) हा लेखनप्रकार मुख्यतः अमेरिकन वाड्य़याचीच पैदास आहि. ग

आपल्याकडील बरेच वाळायीन प्रकार व टीकात्मक विचचार आपण इंग्लंडमधील वाड्ययावरून उचललळेळे असल्याने या नवीन अमेरिकन: कथा-प्रकाराकडे आपलें जावें तितके लक्ष्य गेळें नसल्यास नवल नाहीं, मात्र * लिबर्टी ? किंबा ' कालियस॑ ? यांसारखी अमेरिकन व “पार्सिंग शो? सारखी इंग्लिदा मासके चाळणाऱ्यांना या कथा-प्रकाराची तिकडील” असामान्य लोकप्रियता लक्ष्यांत आली असेलच.

(1)

आजच्या घकाधकीच्या मामल्यांत दाधेसूर्त्री वाडूमयापेक्षां छोय्या, 'सनोरंजक्र, मेंदूस फारसा शीण न देगाऱ्या वाड्ययप्रकाराकडे वाचकांचा अधिकाधिक कल झुकत चालला आहे. अथात्‌ इकडील परिस्थिठीपेक्षां अमेरिर्केत हा प्रकार फारच आधिक प्रमाणांत आहे, व अशा वाढूमयाला अत्यत वाढती मागणी आहे. पांच मिनिटांत वाचून संपेल अश्या, ( अपपए७ आ्ा[८ $$ > परंतु स्वतंत्र, स्वयंपूर्ण, व कलायुक्त अश्शा लघुतम-कथेचा जन्म या प्रकारें विसाव्या शतकांतील विशिष्ट बौद्वेक व सामाजिक गरजेपासून झालेला आहे.

मराठीतील पूर्वेपिठिका

4 फेब्रुवारी १९३५ च्या प्रतिमा मासेकाच्या अकांत श्री, वा. ना. 'देशपांडे यांनीं “ लघुकथेचचा एक नवा प्रकार ' या छोट्याशा लेखांत ५: जबळ जवळ * अशा पद्धतीच्या कथाप्रकाराकड वाचकांचे लक्ष्य वेधले होते, व प्रातिभेच्या विशेपांकांत ( १९३६ ) अशा प्रकारच्या छोट्या कथांकारेतां बक्षीस लावून आलेल्या कांही कथा देण्यांत आल्या होत्या, श्री, वि, स. खांडेकर यांनीहि आपल्या * विद्युतप्रकारा * या लघुकथा-- संग्रहांत वरील पद्धर्तांच्या कांही काव्यमय कथा ' तृणांकुर ' या सद्रा- खालीं दिल्या आहेत.

वर या कथाप्रकाराला उद्धेशून आम्ही '* जबळ जवळ अशा पद्धतीच्या ! अस म्हटले आहे, कारण कीं त्यांच्या लेखांत त्यांना आम्ही निर्दशिळेला $ लघुतम-कथा ' ( जि-जि 00-9०" ) हाच प्रकार दाखवा- वयाचा होता असे वाटत नाहीं. “' दहापांच वाक्यांपळीकडे कथेचा प्रकार बाढूंच नये !' असा त्यांनीं स्पष्ट निर्वेब घाळून दिळा आहे. ५ व्यंजना, रूपक, प्रतीक, भावनामयता वगेरे काव्यगुणांचा उपयोग या लघु कथाप्रकारांत करण्यांत येतो, त्यामुळें गद्यकाब्याचाहि तव्याला रंग चढतो असें त्याचे वैशिष्ट्य आहे !' असे ते म्हणतात. तंत्राबद्दल त्यांनीं कांदी उललेख केलला नार्ही. पुढें दिलेल्या लघुतम कथेच्या. तत्रात्मक माहितीवरून श्री. देशपांडे यांनीं निर्देशिळेल्या प्रकारापेक्षा त्यांचे मिन्नत्व दिसून येईलच.

(गा)

सामान्यतः लघुतमकथेचा विस्तार पांचशे शाब्दांपयंत असतो. डघुकथेप्रमार्ण-एक व्याक्ते, एक प्रसंग या बाधी यांतहि आहेतच, मात्र : नवाहनानां नव एव पंथा: ! या सुभाषिताप्रमागें इतर सर्ब लघुकथा- प्रकारांहून या वाडायीन प्रकाराचे एक स्वतंत्र वैशिष्टय आहे, ब त्या- पोगानें हा प्रकार इतर कोणत्याहि प्रकाराहून मिन्न ब ओळखू येणारा असा होतो. ते वैशिष्ट म्हणजे कथाभागाच्या सेवर्टी येणारी जबरदस्त कलाटणी,

कथा वाचीत शेवटपर्यंत येईपावेतो या अचानक प्रसेगाची वाचकाला नाणांव होतां कामा नये, व या कलाटणीनें कथेचे सवे स्वरूप व वाता- वरण एकदम बदळून गेळें पाहिजे. या दोन गोष्टांतच लघतमकथा-लेख- काचे सारं कौशल्य दिसून येते, वया यक्णापयशावर त्या कथेचा परिणाम- कारकपणा अवलंबून रहाणार !

अद्या प्रकारें लघुकथेचे सवे गुग या प्रकारांत कायम ठेवून, छांबी व शेवटची कलाटणी किंवा अखैरी साघगे हे वेशिष्टय लक्षांत ठेवल्यास इतर कोणत्याहि कथाप्रकारांशी गोंधळ होणार नाहीं, ठघुकथा ( जि 8101" ) या इंग्रजी कथा-प्रकारापेक्षांहि * ठण्णा!8 * या फ्रेंच कथा- प्रकाराशी या नव्या प्रकाराचे अधिक साम्य आहे.

ख्घतम--कथेकरितां विपय निवडतांना फक्त एक गोष्ट लक्ष्यांत ठेवली पाहिजे. ज्यांत कांहींहि बदल दोत नाही, अश्या स्थितीचे दाब्दर्चित्र किंवा भावचित्र-मग तं कितीहि कुगलतेनं रखाटलेलें असो-लघुतमकथेच्या इष्टीने निर्ययोगी आहे. मात्र कांहीं तरी अनपोक्षेत शेवट होऊं शकणार विपय व प्रशाग यांवर लघुतम कथांची चांगळी उभारणी होऊ शकते.

एख्वाद्या कार्यांचा अनपेक्षित परिणाम, * केळें तुका, झाळे माका ? अश्शी परिस्थाति, आपली समजत एक प्रकारची असतां अचानक दिसलेली उलट परिस्थिति, ध्येय आगि वस्तुस्थिति, अपेक्षा आणि सत्यस्थिति," यांची देढे, वगेरे विषय लघुतमकथांत चांगळे उठून दिसतात. तरीहि “। म खळ घीमतां काश्चिदविषयो नाम !' असें कालिदासार्न म्हटल्याप्रमाणे कोणताहि आटोपशीर ब आकर्षक विषय घेऊन तो कुशल कथालेखकाला यशस्वी करून दाखवितां येईल.

(1१)

क. क .) ४.२५ लघुतम-कथचे तांत्रिक वशेष.

लघतम-कथेर्‍ची तांतचिक उत्काते एका अमेरिकन टीकाकाराने फुढील- भ्रमाणे दिली आहेः---

“६... (चाटला एए०ए6१ 1 ताळा छ(प8छ0ला पाय 7080, छ1ते ४० ॥8४५७ 8010, उिपला 1९लणा ०१०७8 ७0॥001108101 ७] ९०1७७७5 & खाहाड फर्टाणाट जिल जिला ठोका ” 5

शेवटच्या अनपोक्ष कलाटणीचा उल्लख वर आलाच आहे. याशिवायाहि तंत्रदृष्ट्या या प्रकारचा आणखी एक विशेप्र सांगतां येईल. लघुकथंत नाऱ्याप्रमाणें आदि, मध्य आणि अंत हे बहुधा निरनिराळे आणि स्पष्ट भाग असतात. मध्य म्हणजेच परमोच्च भावनोत्कटतेचा मध्यबिंदु. यानंतर सर्वे गुंताशुतीचा उकल होत जाऊन भावनेचा ताण कमी होत जातो, आणि योग्य शेवट ( (/७[83(/010 ) साधून गोष्टींचा समारोप केला जातो. लघतम-क्थेत मात्र बहुधा या तिसऱ्या भागाला अजिबात फांटा दिला-जातं.. जी पारेिणामकारक मध्य तोच अंत, दुसऱ्या शब्दांत सांगावयार्‍चं म्हणजे लघकथा अथवा नाल्याप्रमाणे सुंतागुंत उकळीत न बसतां, कलाटणीच्या ती&ग शस्त्राने ती ताफ छेदून टाकूनच पोरेणाम- कारक व अनपोक्षित रीतीनंच कथा संयविलेलठी असते.

जीवनाचे संपूर्ण वचत्ञ ग्हणून नाटक किंबा कादेबरीकडे बोट दाखवितां येईल तसा प्रकार प्रत्यक्ष लटघुकथेचाही होऊं शकत नाहीं; मग लघुतम- कथेच्या बाबतींत तसा हेका धरणें अप्रयोजकपणाचें होईल. “' नैकत्र सर्वो गुणसभिपातः १? हृ वचन प्रासिढय आढे. मानवी जीविताचे क्षणाचेत्र म्हणूनच त्याची किंमत. काळोख्या रात्रीत वीज लक्कन्‌ चमकून जाते, परंतु त्या क्षणांतच दिसलेल्या दृश्याने केव्हां केव्हां इतका पारणाम होतो की अंघारलेल्या दुर्दिनांत तासन्‌ तास टक लाबून पाहूनहि: तो होणार नार्ही. असो.

आन ल्याला --रा- २४

, रळ छळ कणा ७०0 "मम आत १1७७ ४0

(४)

जुन्या अलंकारशास्त्राच्या दृष्टीनें या नब्या प्रकाराकडे पाहिलें असतां कळून येतें की, रूपक, अन्योक्ति वगैरे अलंकारांबराबरच * छेकापन्हुति ' या अलंकाराचा उपयोग मात्र या लधुतम-कथेत फार मार्मिकपणे करून घेतां येतो. रामजोशांची--

“: राघासाख-संवादे छेकापन्हृति आयका | रासिकहो चतुर किती बायका ॥ १ ॥ /!

ही छेकापन्हाते सर्व रसिकांनी वाचळी असेलच. प्रत्येक वाक्‍य एका अथौने घेऊंन नंतर त्याचा दुसराच अर्थ दाखविणें, यांतच या अलंकाराची चतुराई आहे. इर्थी * शुंगारवैराग्य-तरंगिणी ?, ' हरिहर! : रामकृष्ण-काव्य ! वगेरे काव्येंही संस्कृतांत आहेत. मात्र यांतील दृयर्थी आवेश बहुधा एका पद्यखंडांतच टिकतो. लघुतम-क्थेत हा अलंकार वापरतांना त्या मजकुराचा दुसरा अथ होऊं शकेल, अशी कश्पनाहि कथेच्या शेवटच्या भागापर्यंत वाचकाला येतां कामा नये. हा गौप्वस्फोट शेवटच्या दोन तीन वाक्यांत होतो, ब अनपेश्रित कलाटणीनंतर वाचचक जरा गोंधळून त्या दुसर्‍या अर्थावर नजर ठेवून ती कथा पुन्हां वाचू लागतो. दुसऱ्या वाचनांत दोन्ही अर्थाना लागू पडतील, असे दाब्द व वणेनं पाहून जी मौज वाटते त्यांत या अलंकारात्मक लधुतम-कथेचे सार्थक आहि.

: पार्थिंग शो! या इंग्रजी नियतकालिकांत अशा अनेक कथा असतात.

छेकरापन्हुतीप्रमाणे “ विरोधाभास ' हा अलंकार या प्रकारांत वारंवार वापरला जातो, किंबहुना एखादी विरोधी परिस्थाते ही या प्रकाराची बैठकच आहे असं म्हणतां येईल. थामस हांडींचा आवडता प्रकार ५ 110197 याचाहि समावेश अशा विरोधाभासांत करतां येईल.

अल्पाक्षररमणीथत्व व सूचकता हे दोन गुण या कथाप्रकारांत फार खुलून दिसतात.

लथुतम-कथे-चे तंत्र समाळून लिहूं इच्छिणाऱ्या ळेखकांना आमची विनेतिवजा सूचना हीच की, इतर कथाप्रकारांशीं संकर न होईल अश्या रीतीनें या कथा लिहिण्याची काळजी लेखकांनी घेतली पाहिजे, सुनी- ताच्या चौदा ओळीच्या संकेताप्रमाणें या प्रकाराचें लांबीचे बेघन पाळले

(४1)

जावें, तंत्राचा बडेजाव आम्ही करू इच्छित नार्ही, तथापि आकर्षक गातेमान्‌ आरंभ, आणि परमोच्च भावनावबिंदूवरच लक्कन्‌ तारा तुटावा असा अनपाक्षत शेवट, या. गोष्टींकडे लक््य दिलें जावे असें आम्हांला वाटतें.

विरोध व विरोधाभासावरच लघुतम-कथेचची मुख्यतः उभारणी अस- ल्याने ही कथा शांभर टक्के विनोदी अशीही होऊं शकेल; परंतु केवळ चचार ओळींचा चुटका ओढूनताणून लयुतम--कथेच्या चौकटीत बस- विण्याचा मोह मात्र टाळडा पाहिजे. जेरोम-के-जेरोम या आंग्ल विनोदी ठेस्काचा हा लांबण लावलेल्या चुटक्याचा हा प्रकार हवा तर पहावा, ख्याचप्रमागें विक्षेप कथाभाग किंबा पॅंचप्रसंग नसूनाहि केवळ काव्यमय शब्दचित्र किंवा भावाचित्र रेखाटून त्यालाच ' ळ्युकथा हें नांव देण्याची हळछींची प्रवृत्ति पुढेमागे या नवीन प्रकारांतहि न शिरेल अशी काळजी पुढील लेखकांनी तेणें जरूर आहे.

छोटी कादंबरी म्हणजे लघुकथा नव्हे. छोटे नाटक म्हणजे एकाकिका ( (अआ९8०-1217 ) नव्हे, छोटे ग्बंडकाव्य म्हणजे भावगीत नव्हे, व्याप्रशाणे केवळ छोटी लघुकथा म्हणजे लघुतम-कथा नव्हे हे लक्ष्यांत ठेवले पाहिजे. लांबीचा प्र्न असलाच तरी तंत्रात्मक प्रथकपणा टॅच या प्रकारा वैशिष्टय आहे.

नांवाचा प्रश्न.

दोवटीं राहिला नांबाचा प्रभ, कुटेंबाच्या स्थेयासाठी स्वतत्र राहत घर, तसें नव्या लेखन-प्रकाराला: स्वतंत्र नांव लागतेच, तात्विक टीकेपेक्षां सर्वमान्य नांब ठरविणे हे कठीण आहे, याची आम्हांला जाणीव आहे.

लघुकथेची (3110"-डिठ'४ ) भूमिकी कायम ठेवूनाहि वैशिष्ट्य. दाखविणारे जसें ( 910॥-णिठा-णिण४ ) हँ नांव पाश्चमात्यांनी काढलें आहे, त्याप्रमाणे लघुकथेची भूमिका ठेवून वैशिष्ट्यदर्शाक असें * छघुतम-कथा' ह नांव आम्ही नम्रपणे सुचवितो. अथात्‌ हें नांव केवळ कामचलाऊ म्हणूनच या लेखांत वापरळें आहे.

श्री, खांडेकर यांनीं आपल्या रासेिकतेस साजेल असं * तृणांकुर ! > उत जल सननातिळे घ्याहे या नांडानें या प्रकागाच्या पर्वपीठिकेचा

(४11)

बोध होत नाहीं एवढेच म्हणतां येईल. याबःबत चचा करीत असतां :£ हघुलघुकथा * व * संक्षप-कथा ? अशी आणखी दोन नांवे पुढे आलीं आहेत. ' लघु-लधु कथा ! हे. ' जिलॉ-जिलॉर-जि०'४ ' यांचे यथाथ भाषांतर आहे. मात्र यांतील ह्वित्त रसिकांना कितपत सरूवचेल याऱ्ची थोडी झोका वाटते. ' संक्षप-कथा.? हँ नांव अधिक सुरसुटीत आहे, परंतु यांताहि पूवर्पाटिकेचा. संबेध येत नसून केवळ थोडक्यांत आणलेली कथा असा थोडासा तंत्रात्मक घोटाळा होण्याचा संभव दिसतो. अश्शा प्रकार हे अनेक शब्द आम्ही वाचकांपुढे ठेवीत आहोत. प्रव्ये- कांत कांही तरी वैगुप्य राहणारच, याची आम्हांला जाणीब आहे; तथापि “' एको हि दोषो रुणसाभ्नपाते । निमज्जतींदोः किरणेश्विवांकः ।।!! असें म्हणून, रसिकांच्या ' कोला ' चा कळा ज्या शब्दाच्या बाजूने पडेल त्याचा स्वीकार करण्याची आमची तयारी आहे. तयाचप्रमाणे या कथा-- ग्रकाराच्या पुरस्कारांत आमचा कोणताही अभिनिवेश नसून, या संग्रहांतील कथांच्या अधरोत्तर भावाबद्दळ वादविषय होण्याचीहि आमन्ची इच्छा नाहीं हें टीकाकारांना आर्थीच सांगितलेले बरं. स्व पूर्वस्रींना वंदन करूनच आम्ही लेखणी उचळती आहे. असो,

लयुकथेच्या दालनांत ही फार गर्दी हात चालली आहे अर्से टीका- कार म्हणतात, एखाद्या समारंभा*चे वेळी मुख्य दिवाणखान्यांत फार गर्दी झाली म्हणजे ब्राजूच्या खोल्यांचे दरवाजे उघडून त्यांत रसिकांना मोकळेपणानं बसण्याची साय करतां येते. त्याप्रमाणें या नव्या दालनार्चे दार उघडे आहे. तरी ठलेखक-वानचकांनीं. त्यांत मोकळेपणाने संचार करून आराम घ्यावा अशी विनाति करून सध्यां रजा घेतो.

ही कोण ?

| >>---<& टु अ र भै

ही कोण बुवा ? नवीनच दिसते कोणीतरी --- चेहरा ओळखीचा उदैसतो, पण अंगाची ठेवण निराळी !

समोर पाहून माझ्या मित्राने आपल्या चौकस स्वभावाला अनुसरून

(२)

--ऱ फायह्ो - आपली ती -- ही तर नव्हे !

-ऱठे छे |! - तिची अगर्दी ' धाकटी बहीण, मी म्हणालो,

--- हु. तरीच, पेहरा जरा सारखा दिसतो - बाकी इकडे कधी दिसला नाही बुवा ! नाहीं तर तशी आमच्या नजरेतून सुटायची नार्ही- अही, आमची नजर म्हणजे अशी तशी.समअू नका, कोण नवीन 'मंडळी? आली, कुठून आली, कद्यी आली, स्प, रंग, वांधा, जात, कुळी--- स्वडान्‌ खडा भविष्य बरोबर,

कामच आहे आमचें हँ

पण हिच्या बाबतीत मात्र ... आतां एखादीच्या बाबतींत. इतकी वचा करणे जरा औचित्याठा सोडून होईल नाहीं ! पण काय करावं मूळ स्वमाव जाईना.

माझ्या मित्राने चष्मा साफ केला,

--- ती जरा लांब पण आमच्या समोरच उभी होती. आपल्या. बद्दफच या दोघांत इतकी चर्चा होत आहे. याची तिला कल्पनाही नव्हती -- बोफिकीरपणें समोर पहात ती कसलीशी प्रतीक्षा करीत होती.

वाऱ्याने तिज्या डोक्यावरचा पदर जरा फडफडला, ती जरा बाजुला झाली, आणि तिच्या ओझरत्या ' पदध्वनी * ने माझ्या मित्रावर मोहिनी घातली.

त्याची नजर पुन्हां आक्षाळभूतपणे तिच्याकडे लागली, तो पुन्हां माझ्या कानार्शी लागला,

---आपल्याकडीलच कां हो ही ?१ नेसण्यावरून तर परप्नांतांतळी वाटते ही !

आहे रेखीव,: पण बरीच ठेंगणी वाटते ही नाहीं! ...

पुन्हां त्यांचें सींदर्यविछेषण सुरूं झाले.

नित्याचीच बाब होती ही, स्वरूपाच्या बाबतीत फाजील चिकित्सक असले तरी आमचे मित्र तसे हृदयानं मात्र अगदी सोवळे हो !

आतांपर्यंत शकडो सोंदयांचे नमुने त्यांच्या डोळ्यांखाळून गेले. असतील, पग-

कोणाचा “बांधा ' न चांगला नाहीं - कोणाची चाल ' च

(३)

चालणे ? च॒ पटत नाही अश्या हजार खोडी ते काढीत, आझाळगूत' आलेले त्यांचे वडील निरादोचा सुस्कारा टाकून आपल्या * कन्यकां ) « परत घेऊन जात, आणि असलें चांगळें * स्थळ ' हातांदून गेल्याबद्दल हळहळ मार्नीत.

त्यांच्या याब्दांनी आणि कुरकुरीने मीही कंटाळला होतो.

-्म' भारीच चोखंदळ बुवा तुम्ही ? मी म्हटलं.

: सारे रूपगुण टाकून, जे नाही तिथेच नेमकं लक्ष्य जायचं तुमचे. अहो, अका नाजुक टेंगण्या बांव्यांतच खरं सोंदर्य असतं. नाहीं तर नुम्हांला भळी पुरी उंटासारखा उंच, अन हत्तीसारखी वाढलेला सद शूर्पणखा वरी वाटेल नाहीं ! १

... त ...संनव्दे द्दो5!

इतक्यांत तीच प्रत्यक्ष आमचेकडे मंद गतीने येऊ' लागली, तिच्या अंगावर्राल मोजके परंतु तेजस्वी “ अलंकार ' मर्धेंच चमकलठे.

ती जवळ आल्यावर मात्र माझ्या मित्राची चुळबुळ सुरू झ्लाली,

--स इकडेच येते आहे वाटते ही, आतां काय करावं ! माझा परिचय नाष्टीं हिच्याशी ' ते हळूच म्हणाले,

याते माझ्याकडे लागलं,? मी म्हणाली, ' तुम्ही घाबरू - नका, तुमची ओळख करून देतो मी - अगर्दी धीट आहे ही - तुम्हांला पर्संत आहे ना मनांतून १ - बोला.

-“ा्आहे हो, पण लोक काय म्हणतील !

"म्हणूं य़ा प्रथम लोकांना हर्वे ते - एकदां तिचे हे रूप अन्‌ गुण दिसले म्हणजे तिच्या सहबासाबद्दल तुमचाच हेवा करायला लागतील सारे.

-ण्दृ करा धीर, ही आलीच.

ठाजतां काय १ घ्या हिचा हात हातांत-अस्स-...

गः न थं

उतरत्या टेबलावर ठेवलेली माझी पहिळी * लघुतम कथा ' वाऱ्यार्ने घरंगळत संपादकाच्या हातांत येऊन पडठी होती, इतक्या वर्चेनंतरही अझून जरा साशंकच होते ते. ,

-र्ा बरंय , घेतों बुवा पुढच्या अंकांत ! म्हणून त्यांनी हिरव्या पेन्सिळीने तिच्यावर सण केली.

1. हं

आंबि-मोहर.

क क क / । क

सुवासिक मोहराने ओथंबलेल्या आंब्याच्या झाडांनी आमच्या विद्यालयाला गोड वेढा दिलेला आहे.

प्रथम हिरवागार, पुर्ढ फिकट गुलाबी, आणि नेतर जणू काय मंजिर्र अन्‌ देटांवर गुलाल सांडल्यासारखा तांबडा जर्द मोहर सर्व वातावरण उद्दाम उन्मादक सुगंधाने भरून टाकी,

एखादी कोकिळा त्या सुगंधानं मत्त होऊन विद्यालयाच्या खिडकीर्शी फांदीवर बसून एकसुराने सारखी कुहू कुहू करी.

एखादे वेळीं त्या आवाजाने आंतील अध्यापकाचची चपेटपंजरीद्दी क्षणमर थांबे, आणि त्या क्षगिक शांततेत सुगंघयुक्त वाऱ्याच्या लाटांवर कोकिळेचा गोड पंचम हेलावत येई.

पण शेवर्टी तीही थकून चारा श्षोधण्यासा्ठी जाई, आणि सुंदर मोहर टाकून आपल्या विद्ठूप काटक्यांच्या घरट्यांत जाऊन बसे.

र्न श्र 9

आज विद्यालयांतून परत जातांना या सौगंधिक वैभवाकडे पाहून मला चार वर्षापूर्वीच्या माझ्या एका विद्यार्थि-मित्राची आठवण झाली.

खरा आम्रमेजरींचा शोकॉान फक्त तो एक वसंतच.

झाडाखाली पडलेल्या मोहोराचा खच लरण्यांत त्याला सोन्याच्या मोहोरांच्या लाभापेक्षां जास्त आनंद होई. एखादी भरघोस, मोहोरानं ओथंबलेली मंजरी तोडण्यासाठी झाडावर चढून त्याने अनेक बेळां विद्यालयाच्या शिपायांची बोलणीं देखील सहन केलीं होती.

६६ € वसंत! आला कीं आम्रमंजरींची लयलूट झालीच !!-अक्ी शिळी कोटी त्याच्या नांवावर सारे विद्यार्थी करीत, कारण तो आल्यावर

(५)

त्याचे खिसे भरून ओसंडून जाणाऱ्या आम्रनरमजिरींचा सुगंव भावतालीं पसरे, त्याचे हे वेड साऱ्यांना ठाउक झालें होते इतकच नंव्हे, तर त्याच्या अनुकरणानें फुलांऐेवजीं या मोसमांत एक दळदार आम्रमेजरीच अंबाड्यावर ख्वोवण्याची एक फॅरानही कांर्ही बंध विनार्थिनांत रूढ झाली होती.

आणि खरोस््रर, अशा भरघोस सहकार-मेजरींचा मादक गंध अनु- भविल्यावर फुलांचॉीच इतकी गाणीं कर्वीनी कां गावी याचें त्याला नवल वाटे.

कारण तोही एक जातिवेत कांवि होता,

आम्रमंजिरीसारख्या दळदार, हळुवार अन्‌ भावनात्कट अक्षा त्याच्या छोंख्या काविता विद्यालयाच्या नियवकालिकांतून प्रसिद्ध होत.

प ककती पण आतां याला चार वर्षे लोटलां होती. सांपत्तिक अडचणीमुळें त्याला विद्याल्याचें शिक्षण अधवटच सोडावे लागलें होतें.

आज तो छु्ठे आहे, काय करतो हेही कुणाला माहीत नव्हते.

आजच्या नव्या विद्याथ्यांना तर त्याचें नांबही ठाऊक नव्हते, नहुतेक अध्यापकही त्याळा बिसरले होते.

मंजर्रीनी डेवरलेले विद्यालयाच्या भोवतालचे आमग्रतरू माच आजही त्याची आठवण काढून उदासीन होत होते.

नः डू ऱेः

घरीं अंगावरलें विलायती खोगीर उतरून मा बाजारांत गेलो, पुढील महिन्याच्या धान्याची खरेदी आज केलीच पाहिजे असं फर्मान: घरांतून सुटलं होतं.

धान्याच्या दुकानांत एक फिकट चेहेऱ्याचा, दान्य मुद्रेचा तरुण मळकट कपडे घालून धान्य मोजीत उमा होता. गादीवर बसून पान च्बंधळीत असलेला एक देरपोल्या झेटजी वारंवार त्याच्या अंगावर स्वेकसत होता.

इतर गिऱ्हाइकॅ गेल्यावर कपाळाचा घाम पुसून तो माझ्याकडे वळला,

-क्‍्ण्काय पाहिजे रावसाहेब ?

"ण्चांगळे तांदूळ आहेत कां-लवकर दिजणारे ?

>होय साहेब. आजनच्ब काढले. आहित वस्बारीतन-

र रो 2

जुने, साजूक, आंबरे-मोहर.

ल"ण्वजिघा ,.. सर १

त्यानं मळा ओळखलळे--त्याच्या मागच्या साऱ्या विद्यालयीन स्मृति जाग्रत झाल्या असाव्यात, कारण त्याचा आर्धीचाच निस्तेज चेहरा अगर्दी फिकट दिसत होता.

उंची आंब्रेमोहर तांदुळाने भरलेला पसा त्याच्या नाकाजवळ त्याने नेळेला होता, तो तसाच होता.

त्या आंबेमोहराच्या वासांत त्याला गवकालीन, विदय्यालयाभोवतालच्या आम्रमंजरीचा सुवात येत असावा.

त्याच्या डोळ्यांच्या कोपऱ्यांतून दोन अश्रु त्या पसाभर तांदुळांत पडले.

त्या दिवसापासून आंबरेमोहर तांदूळ आमच्या घरांत आला नार्ही.

जुना बाजार.

पंतांना “ सुपारीच्या खांडाचें ' व्यसन नसले तरी दुसरं मात्र जबर व्यसन होतं. बुधवारी, रविवारी, जुन्या बाजारांत फेरी मारल्याशिवाय त्यांना चेन पडत नसे. एरूहीं काकूंच्या तीफखान्यापुढे क्षणांत ढांसळणार पंत, ही गोष्ट निघाली म्हणजे मात्र छार्तींचा मेढेकोट करून उभ ठाकत,

गेल्या रविवारचीच गोष्ट--

पंतांनी जन्या बाजाराकडे मोर्चा वळविला होता. त्या ' मोल्यवान वस्तूंच्या मोडक्‍या बाजारांत ' त्यांचे दोन तास भर्कन्‌ निघून गेले. शेवटच्या दुकानाकडे नजर टाकून पंत मार्गे फिरणार तां तेथील पुत्त- कांच्या ढिमाकडे त्यांचें लक्ष गेळे, माठतिकांचे जने अंक, वाचनाल्यांतून ऱवोरठेलीं पुस्तके, जर्नी शालोपयोगी पुस्तके यांचा तेथे खच पडला -छोळा - एका सोल्यया टग्रजी वरत्षपत्रावर बैठक मारून पंत तीं पसतक

(७)

वाळू लागले, त्या ढिगांत एक जीण कसरीनें खालेली पोथी त्यांच्या हार्ती आली. पंत मोठे संशोधक होते असे नाही, परंतु जुन्या रद्दीत अनेक वेळां जुनें अमूल्य लिखाण सांपडते असें त्यांनीं ऐकर्ळे हार्ते, दोन आण्याऐवर्जी एक पावली मालकांच्या अंगावर फेकून ती पोथी घेऊन त्त घरी परतले,

येतांना आपल्या संशोधनाच्या कीर्तीची सुखस्वध त्यांना दिसत होर्ती.

घर्री येऊन मांजराच्या पाबलांनी ते आपल्या माडीवरील खोलीकडे जात असतां दारामागून वीज कडाडली !

% न ४! , ४4 "९५ १" . ”. “ह,

ह टा व. 3 हि: ०९७ ७ -क दृ १७७७. ऱ्श्द

रश आट्पलं कां उकिरडे फुकगं .१-दिसतय कांदी तरी बगलेत!

छंकादे झुळमुळीत ळगडं घ्या म्हटलं म्हगजे कपाळाला सत्राशेताठ आठ्या पडतात, नि या मेल्या फाटक्या पुस्तकांचा जुना बाजार मरत्रिलाय्‌ परांत! थांबा, आतां एक दिवस ती सार्री पुस्तके बेत्रांत घालते कां नार्ही ती-चांगळं एक न्हाणं तरी होईल माझं ! !! यानंतर अर्धा तास सैंपाघरांत छोटे छोटे धरणाकिंप होत होते !

(८)

दुसऱ्या दिवशीं संध्याकाळीं पंत कऱचेरीतून येऊन माडीवर निसटणार तेवढ्यांत काकूंनीं हंसत हंसत त्यांचा जिन्याचा रस्ता अडविला. कित्येक वर्षापूर्वीची, विसरलेली, एक जुनी पुराणी चमक पंतांच्या डोळ्यांत क्षणभर परतून गेला. काकूंनी पदराखाली झांकून: कांही तरी आणले होतें.

£६ काय म्हणते मी १ --ओळस्वायचे काय आहे हे- ?!

एखादी नवी आई जितक्या अभिमानाने आपल्या तान्ह्याच्या तोंडा- वरून पदर काढून त्याला दाखवील तितक्‍या अभिमानाने तिन पंतापुढें ती वस्तु ठेविळी---

एक ' पेढे-बाटा * चचा मसाल्याचा पितळी डबा, अन्‌ त्यांत बसविलेले आठ लहान वाटोबजा डबे !

मानेला ऐसपेस वळसा देऊन काकु म्हणाल्या---।“ पण एक तांबडा पैसा दिला नाहीं हो याला ! त्या बोहार्‍्याशी तासभर हुज्जत घातली. काल तुम्हा आणलेले रही पुडक अन्‌ माझे एक जुने इरकली लगड एवढ्यावरच हा डबा घेतला. म्हटलं ख्य नको तुम्हांला.

-यहतार होऊन पंतांनी जिन्याच्या पायरीवरच बेक मारली.

वार दिवसांनंतर एका प्रासिद्ध संद्योधकाचा फोटो सर्व प्रमुख वृत्त- पत्रांत झळकला... ..

“ मराठी वाडय़यांतील अपूव शोध ! मुक्तश्वराच समग्र महाभारत सांपढलं ! !

८ |, पुणें येथील प्रास इतिहाससंशोधक श्री-र्‍-यांनीं पवतप्राय जुन्या रद्दींतील वाडांचें संशोधन करून मुक्तेब्वराच्या गुस झालेल्या संपूर्ण महा- भारताचा छोध लावला असून त्यावद्दळ त्यांच्यावर अभिनंदनाच्या व गौरबाच्या तारांचा वर्षांव होत आहे. या ग्रेंथराजाचें प्रकारन लवकरच मोठ्या थाटाने करण्यांत येईल.

पंतांनी डोळे मिट्रन घेतळे, आणि दृत्तपत्राचा चोळामेळा केला.

काकूंनी आंतून येऊन सांजाचा बशी त्यांच्यापुढे ठेवली.

---अहाहा ! काय सिंतन चाललंय तरी ! नव्या डब्यांतत्ता मसाल्याचा सांजा हा-कित्ती खमंग झालायू-बघायचचा तरी जरा चाखून शं

>-गव्ळ्गे3> टक्‍का -- कुणाला खरं तरी वाटलं असतं कां १? सोन्यासारख्या माझ्या संसारांत या सवताची पांढरी पावलं उमरर्ली अन्‌ त्याची ' राखरांगोळी ? व्हायला लागली.

0५/70 187 ्ी , (अ ४: ४22 .. रज रट द्र नट र्ट ४7५४ '& 3 /0

त्यांच्या साध्याभोळ्या आयुष्यांत असलं रहस्य असेल अशी मला कल्पनाही नव्हती. अजून मी बापडी समजत होते की, माझ्याइतकी प्रिय त्यांना जगांत कोणी नाहीं. पण शेवटी ज्याची मला भीति वाटत होती तंच झालं,

(१०)

अजून आठवतो मला तो दिवस. किती शपथा णं झालं, किती बचन देणे झाल-झोवर्टी अगर्दी पाया पडण्याचेच बाकी राहिल होते. मलाच लाज वाटली अन्‌ त्यांचे तोंड बद केलं मी.

तरी मैत्रिणींनी कुणकुण लावलीच होती की, ' संभाळ हो बाई, त्यांना चोरून तिचा ळंद आहेच ' तरी मी आपलं खोटंच मानले.

पण काल अवचित लवकर आले अन्‌ त्यांना प्रत्यक्ष तिच्या तोंडाला तोंड लावलेलं पाहिल तेब्दां मात्र खात्री झाली माझी,

कित्ती आशाळल त, किती गोघळळले-माझ्यासमोर तिळा शिब्या देऊन खसकन दूर ठळोट्न दिलं-अन्‌ ती निलाजरी ! कौपर्‍्यांत तर्शीच पडून राहिली,. मग अगदीं केरसुगी डोक्यांत घाटन घराबाहेर काढली मी तिळा, साऱ्या गोष्टी डोळ्यांपुढे ग्रेतात

काय करू मा

कोणी म्हणतात पुरुपांची जात अशीच, बायकांनी तिकडे लक्व्यच देऊ नस. अगदी सावळेपणाची, साडवळपणार्‍ची अपेक्षाच करूं नये. त्यांच्याकडून आपला संसार सुखाचा चालला म्हणजे द्यावी नवर्‍याला थोडी मोकळीक. पण मी विचारते. उद्यां मीच असं वागायला लागले तर ते खपेल कां यांना २

हो १ माझा स्वभावच जरा नमत्कारिक अन्‌ यबोखंदळ आहे. तरी जमा आ्धाच निश्षन सांगितलं त्यांना की, मठा बाकी वाटेल ते 'चालेल-- गरीबी असली तरी झांपडींत आनंदानं दिवस काढीन मी-पण असली सवत खवपायचा नाही मला.

अन्‌ आतां तच पदायच कपाळी आलं आहे माझ्या. ध्यासच घेतला आहि त्यांनी तिचा.

: एक गोरी अन्‌ दहा खोर्डा चारी ? म्हणतात, मग ही तर थेट इंग्लंडहून आलेली-गोरीपान, सडपातळ, शेलाटी !

छानछुक्रांची इतका का, दहा पावलांवरून घपकन्‌ अचरासारखा वास यायचा तिच्या अंगाचा !

माझ्यासाठी कांही द्वोसेनें आणायला सांगिलळं तर लागलीच काट- 'फसर अन्‌ पुढची तरतूद "याच्यावर एक व्याख्यान ऐकवतात मला, अन्‌ चोरून मारून हिच्या घरांत किती पैसा लोटतात देब जाणे.

(११)

तरी इतके दिवस म्हणे तिची चोरून भेट घेणं चाललं आहे-आतां उद्यां उघडपणे माझ्याच उरावर आणून नाचवा म्हणावं; तेवढंच उरलं आहे आतां.

पैश्याचं मेले राहीना,-पण तब्येत तरी १ कसं गोल गुटगुटीत शारीर होत, पण आतां उसाच्या चिपाडासारस्त्र झालयू तिच्या पायी. नाना रोग जडले, प्रत्यक्ष डाक्‍्टरांनी निक्षन सांगितळं तरी तिचा नाद सुटत नाहीं,

--- ही आलीच निलाजरी पुन्हा त्यांच्यावरोबर-केदाशिणीचा हात चरून आतां लोटून देतें बाहेर गटारांत ... ...

---म्हणून विमलाबार्ईनीं वाघिणीसारखी झडप घाडून आपल्या पाति- राजांच्या हातांतील सिगारेट:-ती त्यांची गोरी सवत,--हिसकून रस्त्या- बर फेकून दिली

आनंदी पाणी

. मोठा आनंदी प्राणी आहे बेटा ! हेवा वाटतो त्याच्या

आनंदाचा ?'...

सदाशिवराबांच्या खोलीकडे पाहून आमच्या चाळीतील सारे ग्रहृस्थ उद्गार काढीत.

एकन्च माहिना झाला होता त्यांना येऊन, पण तेवढ्यांत: चाळीत जादूसारखा पारेणाम झाला होता.

आम्ही त्यांना दिलेलें दुसरें नांव * बालमित्र *.

सकाळीं, संध्याकाळीं, चाळींतली सारी मुलें त्यांच्या खोलात जमर्ली असायची, ते दपारी शाळेंत गेले म्हणजे तेवढें त्यांच्या खोलीला कुलप,

(१२)

शनिवार रविवार तर विचारूनच्च नका. मुलांच्या एकेरी, अन्‌ त्यांच्या तिमजली हंशानं सारी चाळ दुमदुमून जाई.

त्यांची खोली म्हणजे मुलांच्या खेळाचे म्युझियमच बनलें होते.

अध्या खालीभर पसरलेळे गोळ रूळ, त्यांवरून स्वरोखरीचचा धूर सोडीत जाणारी, नसिमलार्शी, स्टेशनाशी,, थांबणारी, बोगद्यांतन कू ५5५ क्‌ करून जागारी कळीची आगगाडी ... ! -ल्ध 55 र आवाज करीत आदव्यापर्यंत मरारी मारणारी छोटी विमाने. . . -णामिंतीवरील पथुपक्ष्यांच्या डोफयांवर नेम मारण्यासाठी लड॒पुटूच्या बेदुका. . - ---ऱजामेर्नीवर युद्धाच्या व्यूहांत उमे केळेळे शिशाचे शिपाई, दुड्म आवाज करून भेंडाचे गोळे सोडण्याच्या तोफा-किछे, मोटारी, चेंड्ट यांत सारी मुलें दंग. र्‍णासुलींसार्ठा बाहुल्यांचा तर मीनाबाजार भरविला होता त्यांनी, बाहुल्यांसाठीं पाळणे, ढकलगाड्या, मुलींच्या भातुकली सैपाकासाठी अगर्दी चचमच्यापासून चुलीपर्येत सारा पितळी खेळ--त्यांनीं साऱ्या छोल्या मुलीही अगदी वेडावून जात.

जेवायच्या वेळीं देग्ील त्यांच्या आयांना शेवटी त्यांचे खवाटे घरून फरफटत न्यावे लागे.

त्यांना मित्र मात्र कोणीच नव्हते, आणि ते नोकर्रीच्या वेळेशिवाय बाहेरही पडत नसत. सकाळपासून मुलांची निजानीज होईपर्यंत ग्हस्थ क्षणभर एकटा नस. घरीं चचाळीतलीं अन्‌ दुपारी शाळेतली मुलें सदा त्यांच्या भोवर्ती.

चाळीत दहा वष राहूनही शेजारच्या खोलींतल्या बिऱ्हाडाच्या बायकांशी बोलण्याचा आम्हांला प्रसंग आला नव्हता, पण. महिन्याच्या आंत साऱ्या चाळीतल्या वायका सदाशिवरावांना खुशाल * दादा ? म्हणून हांका मारूं लागल्या होत्या !

कुणाला मैत्रिणीकडं बसायला जायचे असलं, कोणाला सासूबाईंना चोरून नवऱ्याबरोबर दुपारच्या सिनेमाला जायचं असलं, कोणाला पाहुण्यासारठी लवकर सेंपाक करायचा असला, कोणाला सकाळपासून जरा * कसंसच ! होत असलं तर खुश्ााळ दादांच्या खोलींत मुलाला अलगद सोडून दिलं काँ, झाळं काम !

(१३)

गृह्स्थाची नजर, वतणूक मात्र इतकी साफ काँ, अगदी अथेलीचा अबतार असलेल्या नवरोजीलाही त्यांच्याशी आपल्या बायकोने वोलल्या- बद्ल संशय घेण्याला जागा नव्हती.

आपल्या मागील पोरांच्या हदाची अन्‌ मस्तीची ब्याद चुकली म्हणून सारे आंतून अगर्दी खपी, परंतु एकंदरीत त्यांच्या वागण्यामार्गे कांही तरी रहस्य आहे असें वाट्ल्याने शेवर्टी जरा बाफिकीरपणानें म्हणत.

८ पोरकट आहि बेटा अजून झालं! *

4 > ><

रात्रीं दहाचा सुमार होता. सारां चाळीतलीं पोरें निजल्याने सवंत्र शांतता होती.

चाळीचे फाटक लावून यावें म्हणून मी नळाकडे चाललो. पंतांच्या स्वोलीवरूनचच वाट होता माझी.

त्यांचें दार लावलें होते-खाळीात उजेड होता. लोटलेल्या खिडकीचे दार मात्र जरा किलाकेट॑ होते, व्यांतून पहाण्याचा मोह मला आवरला नार्ही.

अनू---

दगडासारखा जमिनीला खिळून डोळे फाडून मी तिकडे पाहूं लागली,

आमचे आनंदी प्राणी टेबला्शी हातांवर डोके टेकून, मान खालीं घाढून अश्र ढाळीत बसले होते.

एक एक. अश्रु त्यांच्या डोळ्याच्या कोपर्‍यांतून निघून नाकावबरून ओघळत खालीं पडे, आणि विजेच्या दिव्याच्या प्रकाध्यांत गोळीबंद मोत्यासारखा चमक.

त्यांच्यासमोर टेबलावर एक सुंदर स्त्रीचा, आणि तिच्या शेजारी एका गोंडस, गुटगुर्टात, पाणीदार मुलाचा-असे दोन फोटो पडले होते.

आंतून एक जोराचा हुंदका आला---

मी भानावर येऊन खालीं मान घाळून पुढें सरकलो. .., ...

पन्हां दसऱ्या सकाळपासन सदाठिवबरावांची स्ोळी त्यांच्या शि

(१४) साऱ्या चाळीतल्या मुठांमुर्लांच्या खिदळण्यांनें आणि ह्याने दुमदुमलली

9 | ॥॥॥

(त

1

होर्ताच !' आणि सारि म्हणत होतेच--- * मोठा आनंदा प्राणी आहे बेटा ! *

७३ काबडा हि कुठल्याशा एका भिकार खेड्यांत शिवेबाहेर एका शेतकऱ्याची झोपडी होती, आणि जवळच व्यानें एक कोंबड्याचे खुराडे केलें होत, जवळच एक गगनचुंत्री वटवृक्ष हाता, आभाळांत उंच उंच भराऱ्या मारून ककश शीळ घालीत शेपावणाऱ्या घारी त्याच्या वरच्या फांद्यावर

येऊन विश्रांतीसाठी थोडा वेळ टॅकत, आकाशाला हिरव्या रंगाची उडती झालर लावल्यासारखे दिसणारे

( १५ )

टाकणाऱ्या कोकिळा, तीक्ष्ण दृष्टीने अनंताचे पडदे भेदून टाकणारे गरुड- पक्षी, सडक्या, कुजक्या वस्तूवर्च जगणारी गिघाड--या साऱ्यांचाच आधार तो वृश्न होता

८८७> १ कक ४८ आल दारही कट । क तडात्क

खाली हिरवळीवरीळ रानफुलांवर रंगीबेरंगी फुळ्पांसर मिराभरत, दूर अंतरावरून धान्याचे कण वाहून आणणाऱ्या कष्टाळू काळ्या मुंग्या जमिनीवरून लगबगीने जात-मागील दोन पायांवर ऐटीने बसून, पुढील पायांत एखादे वाळलेले फळ घरून, मान वांकडी करून खारी ते ऐटीने कुरतडत बसत.

जवळच्या. घाणेरड्या खुराड्यांत कोंबड्यांच्या स्त्रीराज्यांत एक ठटालळजदं तुऱ्याचा कोंबडा मात्र अभिमानाने तट्ट फुगून, दररोज उच्चरवाने या सर्वीवर्रीलळ आपलेच स्वामित्व हट्टाने आरवून सांगे.

आपल्या रूपाच्या, कर्तबगारीच्या गप्पा त्या कोंबड्यांच्या कंपूपुढें खुलवून सांगणे, बाहेरचा एखादा मरतुकडा चुकलामाकला कोंबडा जवळ

फिरकला तर त्याला पिटाळून लावून, विजयाच्या उन्मादांत छाती काढून फिकी डीस्छि न्गॉर्याी वाणी

या खंड्याभावतालच्या अफाट जगांत काय आहे याबदळ एके दिवशीं त्या वडाच्या झाडाखाली मोटी चर्चा झाली.

सवोच्या आर्धी त्या कोंबड्याने त्या खेड्याचें, तेथील उकिरड्याचें, तेथील कुणचाऊ स्त्रीपुर्पांचें वर्णन केळे, आणि यापलीकडे कांहीं नाहीच असं ठांतून सांगितलें, साऱ्या कोंबड्यांच्या कपूनं माना डोलावल्या--- ६: काय सूद््म अवलोकन ! काय वर्णनशैली ! काय प्रतिमेचा विलास ! *? त्या उद्गारल्या !

गरुडानें उंच अंतराळीं, मेघमंडळाच्याही वर भरारी मारली.

खालीं पर्थ्वींचा प्रचेड गाळ गरगर फिरत होता. अनेक खंड, देश, महासागर, पर्वत, समुद्र फिरत चालले होते. तो जरा खालीं आला. मोठीं प्रनेंड शह्रे, उद्योगथय़ांची गर्दी, मोठमोठी युद्धे, समुद्रावरून सळसळत जाणाऱ्या मोठ्या आगबोटी, पाऱ्वूच्या खड्यासारखी हिरबींचचार

पथ्वीचें वेमव अन्‌ मनष्यजातीचें सारें जीवित त्याच्या दृष्टीखाठून जात हाते. मानवजातीच्या महाकायाचा महाकाव्य त्यान गाडली,

कोकिळांनीं जगांतील संदर , संगांताची सजावट दाखविली-पोपटांनी जगांतील गोड काव्ये म्हणून दाखविली, फलपांखरांनीं चित्रविचित्र रंगी- बेरंगी सुंदर चित्रांची, रब्यांची हुबेहूब वणनें केलीं, गिघाडांनी आपल्या- परीने देशदेशच्या निरानराळ्या घाणेरड्या वस्तूच्या लज्जतीचें वणन केलें रात्ींच्या प्रशांत वेळा, बोर स्मश्यानांतून, जनाट देवळांतून फडफडन मिळावेलेले, आणि डोळे मिट्न वितन केलेल तत्वज्ञान घुबडानं विशद केले

मुंग्यांनी अन्‌ मधमाशांनीं जगांतील जीवना्थ कलह आणि उद्योग- 'घद्याची माहिती पुरविली, संग्रहाप्रेय खारीनीं पेढी आणि संग्रहाच्या बँकांबद्दल. अद्‌भुत माहेती सांगितली.

सखराडांतल्या साऱ्या कोबड्यांनीं कंटाळून जांभया दिल्या,

५ छे, कांहीं अर्थ नाही यांत, कोरड्या गप्पा आहेत या, त्या उद्गारल्या.

तांबड्या तुऱ्याच्या कोंबड्याने पुन्हा पंख फडफडविठे, तो म्हणाला- 4 य़ा साऱ्या पक्ष्यांच्या, जीवांच्या कवतीपढीकडे समी. भराऱ्या मारल्या आहित. माझ्या अनुभबापलीकडे कांहीच नाही-मी पाहिठेल्या प्रदेशांत

(१७)

“पम्मी सांगतां त्याच जगांतल्या उत्तम गोष्टी.

---मी गातो तेच जगांतलें उत्तम संगीत.

“मी पुं मांडता तेच खरं तखज्ञान,

-मी दाखवितो तंच सोंदय, अन्‌ निमाण करतो तीच खरी कला !

साऱ्या कोबड्यांरनी कुक्रूक्‌ करून पंख हलवून त्याचा जयजयकार केला.

झाडावरील सारे पक्षी आगि जवळचे प्राणी देखील तिरस्काराने हसून तर विद्याळतर प्रदेशाच्या प्रवासासाठी निघून गेळे-तो कोंबडा मात्र या ओसाड रानाचा अन्‌ ख्राड्याचा सर्वाधिकारी राहिला,

कोंबड्या म्हणाल्या की, या आमच्या वौरानेंच त्या साऱ्यांचा पराभव करून त्यांना पिटाळून लावले, त्या कोंबड्याची आणि सामथ्य़ाची कोणीच बरोबरी करूं गाकणार नाही.

ही स्तृतिस्तोत्रे ऐकून, आपला तांबडा तुरा पिस्कारून तो कोंबडा अभिमानाने आखून नाचू लागला. -स््आांत शेतकऱ्याची सकाळपासून कांदीं तरी तयार्रा चालली होती.

त्यानं बाहेर येऊन त्या तांबड्या तुऱ्याच्या कोबड्याला पकडून काखोटीला मारले,

साऱ्या कोबड्यांच्या समुदायांत एकच कोलाहल झाला.

जबळचच एक शोंदूर फासळेला दगड होता. त्यासमोर उद्‌, कापूर जळून शेतकऱ्याने एक! धावानें त्या कोंबड्याचे मस्तक घडावेगळें केळे.

साऱ्या कोबड्यां मात्र आपल्या विजयी वौीराचचा अनपेक्षित अंत आाहून आश्चयानें बधिर होऊन पहातच उभ्या राहिल्या !

दुसऱ्या दिवसापासून एक नवाच कोंबडा त्या खराड्यांत डोलार्न कारवू लागला.

त्याच कोंबड्या पुन्हा त्याचीही तींच स्तुतिस्तो्रे गात होत्या !

नास्तिक ?

पण्य क्क म्र -२५“**५--» ऱ् ट्र>-०:& *२-- शतध की

हि २ पणू घणू-- | घंटेचे दोन टोले झाले. खांद्यामावताी काळा झगा नीट लपेटून घेऊन-टायची गांठ जरा सरळ करून, केसावरून हात फिरवीत भश्रोफेसरांनी वगात प्रवश केला.

मरि 2 ४३

2 हल्ला ड्ट 9 श्र ७ हा... ढ र्र क %् करन रट क अमूक, त % क्र्त्र्् क र्य ह मी 1 - डं 4 ३ र र । र री. "१.2... 9 जली! ह ह र ी 020, नग ी द्द -- प 4, __ पि 8 रि र भ- र र | [णावर १ । र 1 | । म

ते येईपर्यत दाराजवळ कुजलुञजत उभ्या असलेल्या विद्यार्थिनींनी स्यांच्या मागोमाग द्रिरून आपल्या राखीव जागा काबीज, कल्या, स्टँपिंगच्या चौघडपयारने त्यांचे स्वागत केलें, आणि मार्गाल बांकावरीळ विद्याथ्यीत कागर्दी विमानांचा कारखाना सुरू झाला. * डार्विनच्या ! * उन्क्रांति- वादा ' चा प्रोफेसरांचा आवडता विषय होता. आपल्या टिपणांवरून नजर टाकून प्रीकेसर गज लागले .., ... *घर्म सांगतात परमेश्वराने निरनिराळे जीव उत्पन्न केल, विश्व उत्पन्न केले-

(१९)

स्त्री-पुरुष निरनिराळे उत्पन्न करून त्यांना घाडवैमव दिले. बायबल--- सुराण-वेद, झेदा साऱ्या धर्मग्रंथांत हीच कथा.

पण विज्ञानाने ही वेडगळ कल्पना ठरावेळेली आहे. या बंडाचे याहलळे निशाण डार्विनर्ने उमारळे. .

टवाळांच्या वारखान्टांतळें एका कागदी विमानाचे निशाण मरून इमिराभिरत येऊन एका विद्यार्थिनीच्या डोक्यावर उभारले गेळें ! तिनें जान वेदून-खालचा ओठ चावून ते पायाखाली तुडावैले.

उपरोधिक हास्याची एक लाट समांतर बांकावरून उसढून गेली.

-_प्रोफसरांची गर्जना सुरू होती

.- जीवांचे वर्ग स्थिर नाहींत-एका जातीतून दुसऱ्या जातीत उत्क्राते त. जाते. जलचर-भूचर-प्राण्यांची उत्क्रांते होत होत माकडाचा “ भनुष्य झाला. ,_ तुमच्याकडे पाहिलं म्हणजे तसं वाटतं खरं-एक खट्याळ

विद्यार्थी उद्गारला,

-र्‍कुर्ठे आहे परमेश्वर १ प्रोफेसर गरजले,

---आकाशांत कोणीतरी हळूच म्हणाठा,

आम्ही शास्त्रशांनी दुर्बिणीनीं सारे आकाशा घुंडाळळें पण आम्हाला खो सांपडला नाही-मग कुठं आह तो १

-र्‍ाद्ृदयांत!

गीता घाचलेल्या, आडवे गंघ लावलेल्या, एका सनातन्यांच्या भावी युढाऱ्याने कोपऱ्यांतून उत्तर दिले.

>-हृद्यांत ! लावी दृदयांची आम्ही चिरफाड केला पण आम्हांला ल्पांत तो तुमचा इश्वर कुठें दिसला नाही,

-बसू-! उत्छ्रांति तत्त्व हच खरे-परमेश्वर शूट, आजच्या विशान- चुगाप्बा हा संदेश, डार्विनसारख्या शास्त्रज्ञाचा हा संदेश... .

भ्रोपसरांचा मभावाज उच चढला, पण घेटेच्या घणघणाटांत त्यांच्या खाकयाचचा दोवट कोणाला ऐकूंच गेला नाही,

क व $ कर्से आहे बाळाच !

(२०) गल्यांत पाऊल टाकीत डोक्यावरची हॅट काढीत प्रोकेसरांनी . पत्नीला भूक केला. < पाळण्याच्या कडीतर तिर्चे डोके टेकले होते. तिच डोळे ओले अन्‌ ळाल दिसत होते. -हात लाववत नाहीं अंगाला, ---डाक्‍्टर काय म्हणतात १

---वहुतेक आज्या नाहीं म्हणून, दुसरे मोठे डाक्टर बरोबर घेऊन दुपारी येऊन गेले,

पाळण्यांत डोळे मिट्रन निपचित पडलेल्या त्यांच्या एकुलत्या एक मुळाकडे प्रोफेसरांनीं पाहिल, त्याचा काडीसारखा झालेला क्षीण देह पाहून

(२१)

त्यांच्या हृदयाला धक्काच बसला. लोखंडाचा कांबसुद्धां वितढून जाईल इतक्या उष्णतेने, मग या चिमुकल्या देहाची काय कथा !

-णाटंदक्यांत दबलेला त्यांच्या पत्नीचा आवाज आला.

-णदैव नको, धर्म नको,-कुळाचार नको, तुम्हांला मी म्हटळं अभिषेक करावा-एकादष्णी सांगार्बी, देवीला नवस बोटींन तर त्याची मनाई--एवढाला डोळा करायचा !-म्हणे डॉक्टर करतील बर.

"णपेम्हांला साडेसाती आहे. साऱ्यांनी सांगितलं-शनिदेवाचची पूजा तरी करायची.

चालला हो माझा बाळ सोडून मला ! तिन हंबरडा'च फोडला.

>< >< ><

सथ्याकराळी नदीकांठार्ने चार विद्यार्थी फिरून येत होते. तबकांत गोड्या तेलाची वाटी, कापूर, खर्डासाखर, उदबत्ती, नारळ, फुलाची माळ घेऊन खालीं पद्यात जाणाऱ्या एका माविकाला त्यांचा धक्का लागलॉ.

“अहो मक्तराज ! जरा पुढें पाहून चला म्हटलं !

-ण्यान वर पाहिले,

कोण प्रोफेसर ! चारही विद्यार्थी आश्चर्याने उद्गारले ! ताम्हर्णांत साडळेली तेलाची वाटी सांवरीत खार्डी मान घाठून डार्विनचे भक्त प्रोफेसर शनिदेवाच्या देवळाकडे चालले होते.

इस्‌ हात दे......

---:>-_._१७६४-1- ---

आहे 55 पाणी 5... >< >< ><

कळकाच्या कोलार खोपटात डवक्यांतळा घासडेटचा दिवा प्रकाला- इतकाच काळाफुर घुर आणि अंधारदी सोडीत होता.

एका बाजूळा तुईविलेच्या गवताच्या ठिगांत म्हातारासा, बरगड्या बाहेर आलळेळा घोडा मधय मधून टापा आपटीत होता. रात्रपाळीचा टांगा असल्यान चुलीजवळ बयून गणपत कसेतरी भाकर्रींचे दान घाँढ घशाखाली ढकलीत होता.

शेजारी फाटक्या गोधडीवर त्याचा मुलगा पांउरा फटक होऊन पडल्या होता. त्यानें पुन्हां श्वीग आवाजाने हाक मारली --

आडदे5 पाणी$$-

त्थार्चे तोड पिठासारष्वे पांढरे पडलें होते, हातपाय थंड आणि ओलतर लागत हेति. कालऱ्यार्चा सांथ साऱ्या शहरांत थेमान घालीत होती. सकाळपासून त्याच्या आईने घरगुती उपाय करून पाहिले होत धरतु त्याच्या दांत्या आगि ढाळ थांत्रले नव्ह्ते १

पोराचं लक्षण ठीक दिसत नार्ही-डागतरला तरी बोलावा- खावा-

तिर्म रडत गणपतला सां।गैतलें,

डाक्टर !

डाक्टर “घरसवतर्‍्यांचा' बंगला जवळच होता-पण ते धन्वंतरी श्री मं- सांचे-गरीबांचे नुसते काळ होत.

गापतर्ने जड अंतःकरणाने घोड्याच्या पाठीवर थाप मारली, संथ

शिक्का 17 पाव्याठे पसा एमकशाच्ला त्याततार्जे त्या मायेच्या स्पीन

(२३)

स्या घोड्याची पाठही आनंदाने शहारली. डाक्टरांच्या बंगल्याशीं त्याने टांगा उभा केला. कोण आहिरे ! डाफटरांचा करडा आवाज आंतून आला. --टागतर साहेब, पांरगं लह शीक आहे--सकाळपासून ढाळ-वांत्वा इहतात-वबारच पभून औषध द्याल तर जन्माचं उपकार व्हतील गरोबावर-- ठराविक आवाजांत डाक्टर म्हणाल---

1.५

श् - ५९७७ ७ ७,»

८१ > ४.००५०००७०८*

(ल ४1113

पांच रुपये ठेव इथ-अन्‌ चल बरोबर. पुढें येऊन गणपतने त्याचे पाय धरले. जणपोराच्या जीवाशपथ साहेब्र-कालपून घन्याने पैबी खायाला दिळी

(२४)

न्हाइ भाड्यांतली-अन्‌ पांच रुपय कुठलं आनू साहिेब-पण फुकाट तरास न्हाई देनार तुमाला-टांगा हाय धन्याचा, पन यंऊन जाऊनं आपन फिरून शान फेडून घ्यावं पेस.

----ऱचेल, उपकार नकोत-पैसे असले तर टेव, नाहींतर हो 'चालता-- साऱ्यांची काळजी आम्हो ६ऊ लागला तर जीवंत रहायला नको आम्हाला...

-चेल ब्रेटा-गणपतने जड पावलाने परत येऊन लगाम हलविला. बरावरून जातांना जरा थांबून ता आंत शिरतो ता बायकोच्या रड- ण्याचा साद आला.

-'ऱ्सारा ग्रंथ आटपला होता.

तो आवाज ऐकून, आपल्यावर पाळी नको म्हणून रोजारपाजारचे जातवालेही मुकास्याने दिवा विझवून धारू् लागले होते.

मुकाट्याने त्या मृतदेहावर गोघडी ओढून त्याने टांगा पुन्हां चाळू. केला---

या गडवर्डीत बारा वाजून गेळे होते-सिनेमांचे खळ आटपून बाहेरचे. दिवेही विझले होते.

ओसाड टांगा स्टंडवर तो एकटा होता.

ऱयोरून लगबगीने घरांच्या सांबलीने जाणारा एखादा रंगेल तरुण. किंवा झोकांड्या खात जाणारा दारुड्या याशिवाय सारे रस्ते निजन होते..

-््ए् टांगा-

मागून एक हांक आली.

त्याने मागील गादी झाडली.

कुठे जायचं साहिब १

-पल्ष्कर-जलरदी-काय घेणार ?

-“ऱतीन रुपये या वक्ताला......

---जाऊन येऊन पांच देईन, चल लबकर---

पांच रुपये ! दोन तासांपूर्वी मिळाले असते तर हे !

लष्करांत एका इंग्रजी दुकानांतून गिऱ्हाइकानें एक औषधाची पेटी घेवली आणि टांगा परत वेगाने निघाला --

(५५)

---कोणी शिक हाय जनु ! त्याने प्रश्न टावून पाहिला.

होयरे बाबा, आमच्या डाक्टरांचा मुलगा आजारी होता त्याचची तब्येत बिघडलीयू जास्त. कुटलं जगावेगळं इंजेक्शन सांगितल्यू हॅ, लष्करा- शिवाय कुठं मिळाले नाहीं, चल लवकर, घाबर झाल्य पोर-ते-मर्धच टांग्याला धक्का बसून तो थांबला.

काय झालं रे...

कांहीं नाही साहेब, लगामाचची वादी तुट्लींथू पुढची, आतां करतों नीट, गणपतने उत्तर दिले.

भोवताली कुठच दुसरा टांगा नव्हता.

झालेच साहेब-झालंच साहेब म्हणूनही अर्था तास लागला त्या खटपटीला.

त्याच्या राहत्या रसत्यांतूनच त्या गिर्‍्हाइकानें टांगा घेण्यास सांगि- तला आणि शोवर्टी उभा केला तो--डाकटर धन्वंतरी यांच्या बेगल्या- समोरच ! कांपीडर घाइधाईनें इंजेक्शनची पेटी . घेऊन आंत गेळे अन्‌ एक मिनिटांत र्ता भिरभिरत बाहेर येऊन रस्त्यावर तिच्या ठिकऱ्या उडाल्या-

मागोमागच डाक्टरीणबाईचा हंबरडा रस्त्यावर, स्पष्ट ऐकूं आला.

कसा सोडून गेलास रे बाळा5५ ! ?

पटापट शेजारच्या खोल्यांत-घरांत-दिवे लागले-समाचाराठा बायका जमल्या,

हो, सहज आपली उपकारांची ठेव डाक्‍टररीणबाईजवळ टाकून जावी,. उपयोगी पडायचा कधीं तरी !

गणपतनें पांच दहा हाका मारल्यावर कंपौडर त्याच्या हातावर पांचाची नोट टाकून गेला-

चकूचक्‌ करून त्यांने टांगा वळविला,

त्यावेळीं त्याच्या डोळ्यांत आसुरी समाधानाचे भेतूर तेज: तळपत होते !

बेबी.

"">>९<€--

तो अन्‌ ती.

किती अभिमानाने आणि प्रेमाने पहात होते त्यांच्या बेबीकडे ! इतक्या दिवसाच्या अमेक्षेची, इतरांच्या ईर्वेची, गोड हुरहुरींची साथेकता स्या नजरेत होती.

यापूर्वा इतरांकडे पाहून त्यांना देवाच वाटे-आपल्यालाही अशी बेबी असती तर

हा विचार त्यांच्या मनांत येऊन जाई.

च्याशिवाय त्यांच्या संसारांत कांहींच कमी नव्हतं.

शेवटी एके दिवशीं तिने त्याच्या कानांत कांर्ही तर्री सांगेतर्ळे, आणि तेव्हांपासून त्याच्या आयुप्यांत बराच पालट झाला, इतके दिवस आपण आणि आपली, यांना पुरेल इतकेच मिळवून तो स्वस्थ बरसत असे, आतां मात्र आपल्या घर्री येणाऱ्या नव्या भ्रेत्रीसार्ठी, तिच्या पुढीळ तरतुदीसाठी तो जीवापाड श्रम करूं लागला होता.

एक वषे लोट्लें होते याला.

त्याच्या चेहऱ्यावर समाधान होत.

तिच्या चेहऱ्यावरून अभिमान ओसडत होता.

त्यांच्या घरांत छोट्या बेबचिं आगमन झालें होतं, तिन मोठ्या आनंदाने आपल्या साऱ्या मित्रमंडळींना बोळातून त्यांच्या पुढ्यांत तिळा अभि- मानाने मिरविले होते.

आतां साऱ्या पाहुण्यांची गर्दी ओसरल्यावर हातांतहात घाढून डोक्याला डोकें लावून मोळ्या आनेदाने आणि अभिमानाने ते आपल्या बेबीकडे पदात एकाच स्ुचीवर बसले हाते.

त्यांच्या पाहेल्यावादेल्या बेबीचे कोडकोतुक ते! लहान असून बांधा 'किती सरेख, सुबक, प्रमाणशीर ! तिला काळजी होती फक्त रंगाची-

(२७)

काळीच होऊन येते की. काय ? आपल्या हातचं आहे कुठं !

पण हिना रंग निघाला किती सुदर, गोरापान, किचित फिफ्या "गुलाबी रंगाची छटा होती तिच्यावर, अन्‌ अंग मऊ गुळगुळीत तरी किती

---डोळे तरी किती तेजस्वी ! त्यांच्या भांबवताल्चा सारा अधार ते उजळून टाकीत होते.

---हो, अन्‌ आवाज १

एखादे वेळी इकडे तिकडे नेतांना ती रडे, ओरडे, ह: करी | तरीही तिच्या त्या गोड खणखणीत आवाजाने त्या दोघांना आनंदच होई.

खर सांगायचे तर केवळ तिचा गोड आवाज ऐकण्यासाटीच ते तिला उर्गाचच डिंवचीत, अन्‌ ती रागाने ओरडली म्हणजे समावानाने आणि नाविन्याच्या आनंदानें हसत ! आकारांच्या, वयाच्या मानाने तिची चपळाई तरी किती !

तिला आवरतांना त्यांना अगदीं पुरेपुरेसं होई.

दुसऱ्यासारखी त्यांना इतरांवर तिची निगा सापवली नव्हती.

ती स्वतः आपल्या लाडक्या बत्रेबीला न्हाऊ-माखूं घाली, ' बाहेर फिरवून आणि, आणे तीहि गुलाम फिरून आली म्हणजे डोळे मिटून शुप्चूप झोपी जाई.

त्यांना नवल वाटे तै तिच्या वागणुकीचे, एवढ्या लहानशा शारीरांत समजूतदारपणा किती भरून राहिला हीता ! हट्ट अवखळपणा तिच्या

चिकित्सकांकडे जावे लागतच नव्हते. चांगली हवा आणि नेहमीचा खुराक यावरच ती अगर्दी निरोगी आणि वपळ होती. दररोज तिला घेऊन त मोकळ्या हवेत खूप लांबवर फिरून येत.

आतां पाऊस थांबला होता.

हवा स्वच्छ, थंड, सुबासेक अन्‌ आल्हाददायक अशी वाटत होती.

तो अन्‌ ती उघार्डाचीच वाट पहात ब्रेबांकडे पहात बसले होते. 'ह्यांन बेबीला हळूंच काळलीने बंगल्याच्या दाराबाहेर आणलें.

पुढं जाऊन हॅडल जोराने फिरविला,-आणि त्यांची बेबी-ऑस्टिन

मोटार तारासारखी वेगाने निघाली !

हिरवी माडी

“रम्य 02125 पच... लालभडक विड्याची पिक माझ्या अगर्दी दोजारी रस्त्यावर पडली..

रस्त्याच्या कडेस हिरव्या माडीच्या खिडकींवून एका रंगविलेल्या, सुरकुतलेल्या तोंडाने वत्तीशी दाखविली -- पण माझें लक्ष्य वेघले होत तिच्या शेजारीं उभ्या असलेल्या एका तरुणाकडे,

माझी नजरभेट होतांच त्याचा चेहरा जरा गोरामोरा झाला आणि सखाडकन्‌ ती हिरवी खिडकी लागली,

--इतका बुद्धिवानू, सरळमार्गी मनुष्य या फंदांत पडावा ना ! नशीब ! म्हणून पुटपुटत मी पुढें चाललां होतो.

इतक्यांत माझ्या पाठीवर थाप पडली.

-मऱकोण सदानंद £ -कां, आपली अप्सरा सोडून आमच्यासारख्या स्क्ष माणसाची कां आठवण झाली £ मी जरा रचून विचारलें.

दिव्याच्या प्रकाशांत मी त्याच्याकडे निरखून पाहिलें

एस्त्राद्या सामाजिक चित्रपटांतील सख्लपुरुषाच्या मूमिकेसारखा त्याचा वेष होता.

मानेवर लोळणारे उलटे फिरविलेळे केंस, कानशिलाखालीं अर्ध्या ग्रालावर सरळ वाढलेला गालदाढीचा काप, आणि ख्िश्ांतून अत्तराने मिजलेला हिरबा-तांब्रडा रेशमी रुमाल

दोन वधापूर्वी बी, ए. झालेला सात्तविक,सोज्वळ, सरळ, कवि सदानंद हाच कां, असा मला प्रश्नच पडला, मला वाटते त्याला माझे विर्‍चार कळले असावेत.

-ण्जाऊं देरे दोस्त, कशाला डोक्याला शीण देतोस, चल बसू कुठे. तरी. चांदणे कसं सुरेख पडलंय-तो म्हणाला.

(२०. )

-क्‍क्पण स्वस्थ आरामांत बसायला साऱ्या पुर्ण्यात अशी जागा आहे काँ !

आहे काँ एक--- ऑओंकांरेश्वराजवळऱचा नवा पूल ! आमच्या पुण्याची चोपाटीच ती!

दडे ह:

टल ति) कू. १. ]॥)!!॥!!.॥७].) . टर // :// र्र

२२० केणे ७३९१११७१९९ र्क 2

पिं |

4 शू श्‌ 4) रॉ री १ रॉ क 1] ११, ०५, ११ (रच ५१» र) शर ११ प १

(३० )

चंद्राच्या अस्पष्ट प्रकाशांत समोरच्या प्रदेशावर शिरशिरीत पडदा! सोडावा असं अंघुक दृष्य दिसत होते. उजब्या हाताला रेलवेच्या पुला- बरून एक मालगाडी दमेकऱ्यासारखयी जोराने उच्छू्वास टाकीत पुढे मारे होत होती. लांब समोर गिवार्जा महाराजांचा अश्वारूढ पुतळा, डावीकडे कांब परवेतीचे अंधुक डोंगर आगि देवळांची शिखरे.

--_-अगदीं वमत्कारिक वाटलं असेल तुला नाही ! सदानंदार्ने विचारे, जरा थांब, मला नेतिक न्याख्यानाचा डोझ पाजण्यापूर्वबी माझी हकीकत छेक अन्‌ सग बोळ ... काठेजांत भी तत््वशान विषय घेतंला होता-- जगाचे तत्त्वश्ञान, तारी घमतत्वे कोळून प्यालो मी. आणि त्यांच्या परस्पर विरोधानें टें सब झट आहे असा माझा निर्धार झाला---मग काय उरल !

सौंदर्य, कळा आमि प्रम-माझे शेवटले आघार. ऐक आतां-व्यानें सिगारेट पेटवली जाणि दोन जोराचे दम मारळे, बोगय़ांतून बाहेर घडल्यावर इंजिनाभोंबती सांचतात तसे घराचे फवारे त्याच्या डोक्याभोवर्ती खेळत हात.

--माजझ भ्रम अपण केलेल्या मिस सरोजन थंडपर्णे नुसते “ सोरी हं *' म्हणून एका श्रीमत इंजिनियर आपले लम ठरल्यार्चे सांगितले.

अनेक चित्रकार, कारे, प्रख्यात लेखकांच्या मार्गे मागे राहून एक वणे काढलें मी.

---जगाला रःत्य, जिव आणि लतुदर यांचे घडे देणारे हे कलावंत कसल्या खातेऱ्यांत लोळतात, कसे वागतात, कसे भांडतात, हे पाहून माझी सारी श्रठ्ठा उडाली. ब्रेगरडीने मढाविठेल्या शेणाच्या भावल्यासारखे है जग मला दिप. लागले--अशी;समय जगांत सत्य काय उरळें !-- देहमोग हॅंच--

बसू-खावं, प्यावं, पॅन करावी-ईच सौख्य; विचार केला की ती मेला---

विचार आला काँ दारूच्या पेल्यांत मी त्याला बुडवून टाकू लागली, आगि तू. पाहिलंस तिर्थ ब्रेहेष होऊन पड्टू लागलों, राहते घर विकून ही चांदरांत चालविली आतांपर्यंत.

(२१)

पण आतांया शारीरिक भोगांचीही शिसारी आली आहे मला--

-अरे अरे ! काय दशा ही सदानंद ! बुदीचा, क्तंबगाराची कांहीच उपयोग करतां आला नाहीं तुला जगांत ! भोगाचा आनंद विरला तर त्यागाचा आनंद अवीट असतो-पण जाऊं दे या तात्विक गोष्टी, चल तुझ्या नोकरीची खटपट करता. मी. अन्‌ लम्नाची बेडी अडकवून टाकतो पायांत म्हणजे येशील मागीवर-चळ घरीं माझ्या- बरोबर----

-*फार उशीरा आलास दोस्त---

तो शुन्यपर्णे वर पहात होता. मंगळाचा तांबडा तारा माणकासारखा चम्‌चम्‌ करीत होता-तिकडे बोट दाखवून तो म्हणाला-मंगळावर वस्ती आहे म्हणतात. आपल्या जगापेक्षा ते अधिक चांगठे असेलकां रे! हू, जा घर्री तू आतां, वहिनी बाट पहात असतील तुझी. मी पडतो इथेच बाकावर जरा, परवां भेटू, माझा पत्ता तुला मार्हात आहेचच---

हिरवी मार्डी !

घर्री जाईपर्यंत त्याचे ते. भेसूर हास्य माझ्या कानांत थुमत होते.

बै चर क्र

दै 23६ १२० ६)... तिसऱ्या दिवशी त्याला भेटून कांही तरी करावे म्हणून सकाळी निघणार तों वतमानपत्रांतील ठळक ठक्यांत छापलेली बातमी मठा दिसली.

नव्या पुलाजवळ नदांत तरुणाचे प्रेत ! खून की आत्महस्या !

बारसें

“मन्द्टुमे>)८स्टुण्का-

ब्रिमलाब्राईची मोटार फरकन्‌ दवाखान्यासमोर येऊन थांबली. : मातृमंदिर--

ही सोनेरी पाटी दवाखान्यावर झळकत होती

मोटारीचे दार घाडकन्‌ लोटून देऊन हातांतील छोटी मनीर्बग हलवीत ती आंत शिरली.

हान मुलांच्या रडण्याचा आवाज, आणि घप्कन्‌ येणारा जंतुनाशक औषधांचा बास येऊन,तिच्या नाकाला मुरड आणि कपाळाला आंठी पडली बाकी विमलला या मातुमादेरांत कोणी शिरतांना पाहिलें असते तर स्याला तो भासच वाटला असता ---कारण तिचे जाहार आवर्डाचे विषय म्हणजे-संतति-ऑनियमन, गभपात, आगि बालहत्या !

तिच्या व्याख्यानांत, लघुकथांत, कादेबऱ्यांत हाच विषय.

दर सहा माहेन्यास कादेबरी बाहेर पडे.

६-० - मुळें म्हणजे बायकांच्या पायांतील बेडी, नवरे म्हणजे कामुक पक्षू कामुक, आर्थक, वैवाहिक स्वातंत्र्य हा स्त्रियांचा जन्मसिद्ध हक आहे ?? याचच तत्त्वांची त्यांतून फेर झ

साऱ्या शहरांत संतति-द्वेशी म्हणून तिची ख्यावी झाली होती

ठाजाने लग्न करून ती नवऱ्याला नोकरासारखं वागवी-एका सुशि- क्षित बेकारानें तिची वेवाईक नोकरी पत्करली होती.

५ जनरळ वॉर्डात ' दुतर्फा पसरलेल्या बाळंतिर्णींच्या खाटांतून मारे काढीत ती स्पेशल खोलींत आली.

एका क्षीण आवाजाने तिचे स्वागत कले--

५ ये [पैमल-मला वाटल होत कीं तू येतेस की नार्डी-कारण तुझं तें वेड जाहारच आहे. !

(१३)

४ तुझ्या आग्रहासाठीं हो ताई ! नाहीं तर अश्या टिकाणी मी पाऊ लहि टाकलं नसतं--इय्य, काय ही घाण !!

विमलने संटचा हातरुमाल नाकाला लावला.

जवळ लोखंडी खाटेवर तिची सुमाताई निजली हाती

पांढऱ्या शुभ्र उशीवर हास्पिटलच्या पद्धतीप्रमाणे घातलेल्या तिच्या दोन वेण्यांचीं शेपर्टे पसरली होती.

नुकत्याच झालेल्या प्राणांतक श्रमामुळें तिचा चेहरा पांढराफटक पडला होता-तिे क्षीण हात पोटाशी घेतलेल्या एका पांढऱ्या मऊ ब्टॅकेटाच्या गुंडाळीवर मधून मधून फिरत होते.

त्यांतून एक ब!रीक आवाज आला.

तिने हळूंच ते पांघरूण थोडेसें दूर कले.

अगर्दी लद्दान-लालभडक अंगाचें-इवलेसे हातपाय-मोठेंसे डोकॅ-घट्ट मिटलेले डोळे-घट्ट मिटलेल्या मुठी-अर्स नुकतेच जन्मलेळे मूल होते ते.

सुमाताइच्या डोळ्यांत कांही तरी नवीन तेज भरले होते--

अरे ल्बाडा !' काय झाले रडायला उगीच !-मावशी आलीय

बाळाची... £_...घेतेस कां जरा याला विमल !'

---इश ! नकोग बाई! तो मांसाचा गोळा मळा संभाळतां सुद्धा येणार नार्ही-तूच घे; ' त्याला विमल मागें सरकून म्हणाली,

: डूतका त्रास--अगदी जिवावरचचा प्रसंग-अन्‌ तो या अशा माकडासारख्या पोरासा्ठी--इच्श ! -ऱअरं बरं ! असूं दे माझ पोर माकडासारखं ! ' सुमा जरा खोट्या गाने म्हणाली

६ अगट मिष्श्वर * घेऊन न्स आंत आली हाती. :__-या आमच्या ताईसादेब-प्रासिद्ध लेखिका विमलाबाई-,सुमानें आळख करून दिली. --मुलानची चड बदळून नर्सने त्याला नीट निजविटें-सुमाला टेकून बसती केली, रा माय मरो अन्‌ मावर्शी जगो ! म्हणतात लोक, अन्‌ ही माधशी

(३५४)

तर मुलाला हात पण लावीत नाहीं, असंच काँ -ह, घे याला ? सुमाने हंसत हसत मुलाला पु४ केल--- __ विमलने नाइलाजाने नवख्यासारखे आपले हात पुढे केल. ---: आहाहा ! असं घेतात कां क'वी-अस्सं-नीट घे-मान संभाळ हो- या नव्या आईने पोक्त आर्जाबाईंच्या गांमोर्यांनें आणि ऑधि- काराने सांगितले. त्या इवल्याश्या पोराने आपले नितळ काळभार डाळे उघडून वर विमलकडे नजर टाकली-मऊ-मऊ अगदीं मखमलीाहून मऊ, घट्ट मिट- छेल्या इवल्याशा मुठींचा स्पर्श तिच्या गालाला झाला--- 'वेमळला कसंसेंच हांऊं लागलें-तिरने घाईघाईने मुलाला बिछान्यावर ठेवलें.

__ हळ हो (क्ती थसमुसळी तै. !- म्णून सुमाने त्याला पोटाशी प्रेर्‌

(३५)

नेतर अधा तास विमल एखाद्या पुतळीसारखी बसली होती-सुमाताईच्या बोलण्याकडे [तचे लक्ष्य नव्हतें.

तिच्या मनांत काय विचार होते ते तिलाच ठाऊक. तासानतर मोटारीतून उतरून ती आपल्या शून्य बंगल्याचे कुलूप उघडून आंत गेली तेव्हां विजेच्या दिव्याच्या प्रकाशांत तिच्या डोळ्यांत आंसंव तरारलेला दिसलीं हे मात्र खरं.

पुढच्या वर्षां थाटानें झालेळे विमळच्या मुलाचें बारसे मात्र सवे शोजा- रीच नव्हे तर शहरांतील तिच्या वाचकांच्याहि चर्चेचा विषय होऊन बसले होते, मुलाला बाबागार्डात घाळून, त्याच्याशी बोबडे बोठून हसत जाणारी विमल हींच पूर्वीर्चा * बालहत्या ? या क्रांतिकारी कादंबरीची छेखिका म्हणून सांगितलें तर आज कोणाला पटणारहि नाहीं !

अन्या लाडा

वि '>>><<, ४९ | र अ. ; ' ञ ॥॥ए-१॥9॥- (---

मुबेडेच्चा भयंकर दंगा ! उद्भवला-वाढला-आणि संपला, शेकड्यांनी गरीब लोक मेळे, आणि हजारांनी जखमी झाले, चार दिवस व्तेमानपत्रांची चंगळ झाली--मोठमोठ्या जाड अक्षरांत भडक बातभ*्या छापण्याची सोय झाली--खरी झळ मात्र गरीबांनाच-- नळबाजारांतील एका अंघेऱ्या दुकानांत सखू आणि तिर्‍ची विधवा आई असहाय होऊन बाहेरच्या दंग्याच्या आरोळ्या ऐकत होत्या, भिंतीशी त्यांनीं वळलेल्या विड्यांचीं बंडले पडून राहिली होतीं. उपास- मारीन आणि भीतीने या अनोळखी शहरांत त्या दोघी भेदरून गेल्या होत्या. त्यांच्या ओळखीचे शेजारीं फक्त एक समोरच्या हाटेलचे मालक-- पन्नाशींची झुळूक लागलेले, त्यांच्या दूरच्या खेड्यांतही सवे 'बाजी 'बद्दल

(१६)

कुप्रसिद्ध असलेले महादबा, यांनी सखूला अनेकदां घातलेला मागणी मायलकींर्नी तिरस्काराने धुडकावून लावली होती त्यानं तेही आंतून धुमसत होते. याप्रमाणे त्यांचा नेहमींचा मदतीचा मार्गह्दी बेद झाला होता,

ह्याची हूल आली म्हणजे मवाल्यांचीं टोळकी गळ्यागल्ल्यांतून धांवत जात, कोठं तरी चोरटे हले होत, अथवा दोन पक्षांची समोरासमोर लढाई होई. पोलिसांच्या शिस्या वाजल्या म्हृणजे सारे गल्ल्यांत गडप !

या टोळक्यांत एक व्याक्ते मात्र उठून दिसत असे. त्याचें नांव “सखाराम? असले तरी “बडा दादा' म्हणून सारे सारे मवाली ओळखत.

पोळदार बांधा, गोल गुंडाळलेले धोतर, तांबड्या पट्ट्यांचा गंजीफ्राक, कानावर विडी आणि टोर्पीत आगपेटी, हातांत दंडुका, (नाहींतर त्याची मनाई झाल्यावर) कंबरेला छपलेला लांब चाकू, असा त्याचा अवतार असे.

हे, लटाळूट, त्यानें ठरविलेल्या बेताप्रमाणे आपल्या मोहोल्यांच्या रक्षणासार्ठी त्याचे साथीदार करीत, एखादा गरीब मनुष्य हलयांत मारला गेल्यावर त्याच्या ब्रायकामुलांची सोय करून देणें, धोक्याच्या ठिकाणांतील गरीब बिऱ्हार्डे हलवून इतर स्थळीं नेणें या कामांत सखारामाचचा पुढाकार असे. इतरांचे नसले तरी त्याचें सखूच्या दुकानाकडे ल्य होतें.

दुकानावरून जातांना सखाराम खिडकीतून पावाचे तुकडे टाकून जाई- कांदा आणि हे तुकडे यांवर मायलेकांनीं दंग्याच्या हलकलोळाचे चार दिवस काढले होते.

समोर महादबांच्या हाटेलांचीं दारे बाहेरून बंद असलीं तरी मागल्या दाराने लपून छपून लोकांच ये-जा सुरू असे, कप-बशांचा खणखणाट एकू येई, अर्धवट अंधारांत गोंड्याच्या टोप्या चमकत......

मध्यरात्रीच्या सुमारास महादबाजवळ तांबडी फडकीं गुंडाळलेले पांच सहा घिप्पाड मवाली बसले होते.

रुपयांचा खणखणाट झाला आणि दार बंद झालें,

महादबांनीं करड्या मिद्यांवरून हात फिरविला,

>< >< >«

(३७)

दोन तासांनीं एकाएकी सखूच्या दुकानाला चौफेर आग लागठी, याने, विड्यांच्या डिंगांमुळे चटकन्‌ आगीचा डोंब उठला.

*५ - > शट

गट रार ्

0 ही

| इुल्कूण नु शी 1] ११८५४ टी

00 /(%/// 2 क क, य” 3 न १0. पटली क

नयी

१) 4 र र 1,.९ ग -.“ र ती त क >“ न | क > 9 2: व 1 र ह प र क त त -“7- 5 2-- 7 ,* जा १ शी क ५

क ळयी

“€ तं रज शट १ "७. हूक...

पि १, ॥,१.] र /. ी। 2 | व हि

फंडा ०४४ शौ हि (198% 0१

चज ग (*“ री शे 1. “स. 1 डू (१ किल्ड ' [| * मूळ २२ १ 0. कद,

>0"-र»>

षि क

्ट्डि

सखू आणि तिची आई ओरडत रस्त्यावर आली.

शेजारच्या अंधाऱ्या गललोंतील दोन मवाल्यांनीं सखूच्या तांडावर हात देऊन तिला उचललें.

तिच्या आहने ओरड केली--सखारामाची टोळी आग पाहून

(२८)

सखारामाच्या €डपर्‍य न॑सखूला उचढून घेतलेला मवाली खाली पडला. सखारामाभोंवतीं दंगेखोरांचें कडे पडलें

लांजून पोलिसांच्या शिख्या वाजल्या.

कुठून तरी लांबून घणघण घंटा वाजवीत आर्गाचा मोटारबंब्र घांपा टाकीत येत होता. पण बंबा आधींच आगीने आपलें काम आटपून घेतलें होते-पोलिसांनी जखमी लोकांना हास्पटलमध्यें पोचापैळें होत.-- सगळीकडे पुन्हां शांतता पसरली.

सखू आणि तिची आई दोघेही दुकानाच्या जळकक्‍्या फळ्यांकडे थून्य नजरेने पाहत उभ्या होत्या.

महादबांनीं समोरून हाटेलची एक फळी किलकिली करून म्हातारीला हाक मारली-पांच मिनिटे त्यांचे बोलणे झाळ, पद्रानं डोळे पुसून सखूचा हात ओढीत तिच्ची आई महादबांच्या हाटेलांत शिरली,

दुसऱ्या दिवशीं मराटी वर्तमानपत्रांत मोठ्या अक्षरांत बातमी छापून आली.

नळबाजारांत आग आणि हला!

काल रारत्री कांर्ही मवाल्यांनी एका बिडीच्या दुकानाला आग लाविली, नंतरच्या दंग्यांत 'बडा दादा! नांवाने ओळखला जाणारा मवाली सखाराम हा जखमी होऊन हास्पिटलमध्ये नेत असतांच मृत्यु पावला.

दुकान जळून गेल्यानं असहाय झालेल्या मायळेकींला जवळील प्रसिद्ध : मल्हारी ! हाटेळचे मालक श्री, महादबा यांनीं उदारपर्णे आश्रय दिल्या- बद्दल त्यांचें अभिनंदन करणें जरूर आहि!

( ३९ )

आठवणीची अंगठी.

“ सर्वे स्टेशनांवर उभी राहील

खाड खाहू पाट्या बदलीत दादर स्टेशनावरीळ पोटंरनें ही पाटी वर आणली तोंच ९-४५ चा मुबईकडीळ लोकल 'टफामवर येऊन उभी राहिली-उभी राहिली कसली, जरा टेकली, तोंच खजोतल्या सुराचा भो555$असा आबाज काढून पुढें सरकली देखील !

--““अरे चला, या डब्यांत जागा आहे, म्हणून चार कास्कून तेवळ्यांत आंत शिरलेच, समोरारुमारऱये दोन बांक अडवून, तेवढ्यांत त्यांनी खिशांतला पत्तवांचा डाव काढून खेळाला सुरवात केली, सकाळी ९-४५ आणि संध्याकाळी ५-४५ च्या ठरायक लोकलवर त्यांचा हा यात्रिक कायथक्रम चाळूं असे. एवढ्या गर्दात, धांःळींत, खैंचाखेचींत, या पंधरा वीस मिनिटांच्या प्रवासांत यांना पच्यांचे डाव टाकण्याइतकी एकाग्रता तरी कशी मिळते याचे सुंबईबाहेरील वाचकांनां नवलच वाटेळ, पण नाना आपात्ते, रोग आणि जीवनार्थ कलहाच्या गडबर्डीत मनुष्य सांपडताल ते सुखाचे कण वेचून पेतोच की नाहीं !

त्यांतल्यात्यांत पंत जरा देवभोळे, फार मऊ स्वभावाचे-मिडस्त-कधी * कोणाला नार्ही म्हणायचे नाहींत. पत्त्यांचा कंटाळा आला तरी त्यांचा [टँंगळ करण्याचा मात्र साऱ्या ओणफिसमध्ये कोणाला कंटाळा नसे. खेळाच्या भरांत त्यांची थट्टा चाळू होतीच.

पंतांच्या समोरच, खेळाडूंशेजारी मळकट कपडे घातलेला, दाढी वाढ- लेला एक तरुण खिडकीतून बाहेर पहात बसला होता,

कोणाजवळ याचना करावी आगि कोजाजवळ नाही. याचे अचूक शान या लळोकलगाड्यांतील याचकांना असते. त्याने हळूच पंताच्या पायाला स्प केला,

(४० )

“णकोणरे ? पंतांनी पत्त्यांतन डोकें वर काढून विचारले,

-ण््अवघड वाटतं बोलायला साहेब,......

बेकार आहे मी. दोन माहिने वणवण फिरतो आहे कामासाठी. कसें बसे जगला आतांपर्यंत अधपोटी-गेळे चार दिवस मात्र पांटांत अन्नाचा कण नाहीं साहेब.

तुमच्यासारखार्‍च पांढरपेशा होता एकदां "स्वत: आतां तुमच्यापुढे हात पसरतों आहे.--

-ण्जाऊं द्याही पंत-नेहर्मींचीच आहे कटकट ही, अहो सभ्यपणे भीक मागायचा ठराविक फार्म्युलाच झाला आहे हा यांचा--पंतांचे एक मित्र तिगारेट शिलगावतांना म्हणाले--

-"-- युद्ध लफंगे असतात हे लोक-चेर्नांनें पैसा मिळवतात या धेद्यावर, दुसऱ्याने पुष्टि दिली.

-णापितांनी त्याच्या सुकलेल्या तोंडाकडे पाहिलें. त्याच्या शरीरांतून हाडे जशी काय ब्राहेर येऊ पाहत होती, वाळक्या, चिरा पडलेल्या ओठांवरून त्याची जीभ फिरत होती.

बोरीबद्रला कारकुनांनीं डाव आवरला---

---पेत जरा मार्गे राहिले-आपल्या नांवाची ऑफिसची कागदांची ब्याग उच्चठून ते निघाले. त्या बेकाराच्या हातांत हळूच एक रुपाया शिरला--

एका मित्राने त॑ देरलळें-आणि उपरोधिक हंशा पिकला,

-णझरे पंतांनीं रुपाया देऊन स्वगारचें तिकीट घेतलं बज !

-ण"्अद्टी पंत, तुमच्या विमानाचे खूर धरून येऊं द्याल कां आहांला |

ही चेष्टा साऱ्या आफिसला चार दिवस पुरली.

पंतांनाही कुठून आपण हा इतका हळवेपणा दाखविला असें झालें.

0.3 ३ 1.4 क. जे

दुपारच्या चहाच्या अध्या तासाच्या सुर्टीत कारकून एकत्र जमले होते.

-ण्अही कर्ण ! एकार्ने पंताला हांक मारली.

“अरे कणे नव्हे * लबकर्ण ' म्हण, दुसऱ्याने दांत विचकले. पंत मुकाट्याने फुरक्या मारून बर्शांतला चहा पीत होते.

(४१)

--दारांत पोष्टाचा शिपाई उभा राहिला होता. पेंताचे नांव पुकारून त्याने एक पासल पोतडीतून काढले.

-"-झररे पंताला देणगी आलीय्‌ बघ ! मित्र ओरडले.

---येव रे फक्कड ! कांहीं प्रेमाची भेट आहे वाटतं. तरीच बुद्धी घोडी लाळ लगाम--जीत्ते रहो !

पंतांनी पार्सल घेतले.

---ते सोडेपर्यंत सार्‍यांचा घोळका पडला होता त्यांचेभावती,

एक सुंदर चोख सोन्याची, मध्ये तजस्वी हिऱ्याचा खडा असलेली ओगठी त्या पार्सलमध्ये होती.

पंत गोंधळून एकदां त्या अंगठीकडे, एकदा पासलावर्रील त्यांच्या 'नांबाकडे निरखून पहात,

(४२ )

पंतांचे नांव आणि पत्त। बरोबर होता, पाठवबिणाऱ्याचचे नांब मात्र नव्हत्ते. अगटीच्या लाभाच्या जोरावर मित्रांनी पंतांच्या नांवावर स्पेशल चहा अन्‌ फराळाच्या चमचमीत पदार्थांची आडर देऊन टाकली,

द्र श्र :-1

रात्री निजण्यापूर्वी वर्तमानपत्राचा त्या दिवसाचा अंक वाचून झोपण्याचा पंतांचा शिरस्ता अतते, अधेवट पंगत वाचीत असत्तां पंत मर्धेचे आश्चयानें ताठ उठून बसले. मोठ्या टेपांत खार्लांळ मजकूर अंकांत होता,

--अंगठीच रहस्य--

प्रसिद्ध जवाहिऱ्ये--क॑., यांच्या दुकानांतील एका मोल्यवान अंगठीच्या चोर्रांची बातमी आम्ही आपल्या वाचकांना दिलीच आहे. काल या बाबतींत एका बेकार ग्र्हस्थाला पोलिसांनीं चौपाटीवर संशया- वरून अटक कली. अंगट्यांना बांधतात तशी हजार रुपयांचा आंकडा लिहिलेली दोऱ्यासहित लहान हिरवी काडंबोडची चिर्टी मात्र त्याच्या खिशांत सांपडली---अंगटीचा अद्याप पत्ता नाहीं.

मानवी वतनाच्या रहस्याचा विचार करण्यांत पंतांना रात्रभर झोप आली नार्ही.

(४२३)

चित्रकाराचें रहस्य

-"->>ब्व-६2<€<€.---

एका दाहरांत एक प्रख्यात चित्रकार रहात असे. एका विशिष्ट प्रकारच्या चित्रांबद्दल त्याची ख्याति असे, दुसऱ्या अनक चित्रकारां- जवळ अत्यंत मोल्यवान्‌ रंग होते. त्यांचीं चित्रें ही याच्या च्वित्राहून मोठाली आणि अधिक प्रभावशाली असत. या चित्रकाराच्या सर्व चित्रांत मुख्य रंग एकच असे. डाळिंबी तांबड्या रंगाची अशी एक सुंदर छटा त्याच्या चित्रांवर असे कीं सारे लोक तिच्यावर माहित होत. सारे उद्गारत---

६ काय सुंदर रंग हा ! !

इतर चित्रकारांना त्याचा हेवा वाटूं लागला,

५ आणतो तरी कुठून हा असला रंग!

ते आपसांत कुजबुजू लागले. त्यांनीं टेहळणी, चौकशीचे, सारे प्रयत्न करून पाहिले; परंतु त्यांना या रंगाचे रहस्य उलगडलं नाहीं, शेवर्टी त्यांनी प्रत्यक्ष चिच्कारालाच विचारलें.

त्यानं नुसतें स्मित केलें

-र्ञ'माफ करा, मला सांगतां येत नाही ते!

एवढेच बोळून पुन्हा खालीं मान घाळून तो आपल्या कामाला लागला.

साऱ्या चित्रकारांनी त्याच्या या रंगावर मात करावयाचें ठरविले, एका श्रीमंत चित्रकाराने दूरदूर देशांतील अत्यंत मोल्यंवान्‌ असे रंग आणपविळे आणि त्यांचा उपयोग करून एक झगझगीत चित्र रंगविले, पण थोड्याच वेळांत तो रग फिका दिसु लागला,

एका विद्वान्‌ चित्रकारानं चित्रकलेच्या रंगावरील सारे नवे जुने ग्रंथ पाळ्थे घाळून जाररीनें संशोधन करून एक रंग हुडकून काढला आणि त्यान आपलें चित्र रंगविठें; परंत तो रंगही अगदींच फिका दिसं लागला..

(४४)

साऱ्यांनी हात टेकले त्या चित्रकाराच्या कलाकृतांपुढे,

त्याला मात्र या प्रकाराची दादही नव्हता. त्याने आपला व्यवसाय र्‍्चाळूं ठेवला,

दिवसेंदिवस त्याच्या चित्रावरचा रंग अधिक तांबडा जद॑ आणि स्वुळून दिसू लागला, परंतु तो स्वतः मात्र अधिकाधिक खंगत चालला होता.

एके दिवशीं इतर चित्रकार त्याच्या भेटीला आले असतां त्याच्या चित्रफलकापुढें त्याचा मृतदेह पडलला दिसला. शेवटपयंत त्याच्या हातांत कुंचळी हाती आणि फलकावर लालभडक रंगांत रंगविलेले एक अपूर्ण "चित्र होतं.

साऱ्या चित्रकारांनी अत्यंत उत्सुकतेने आणि अधिरतेने त्याच्या स्थोलीर्चां कसून झडती घतली. त्याच्या रंगाच्या कुप्या, कुन्चले, रंगाचे

ह...)

(४५ )

क सांठवर्णांचे डब्रे, सारे सारें बारकाईने तपासून पाहिलें. परंतु त्याच्याजवळ नव्हतें असें कोणतंही साहित्य, कोणताही रंग त्यांना शोधूनद्दी मिळाला नार्ही.

त्यांनीं अंत्यावेधीसाठीं त्याचचे फाटके कपडे त्याच्या देदावरून काढले, आणि मूल्यबान्‌ कापड त्याच्या कलेवरावर घातलें, तेव्हां त्याच्या छातीच्या वरच्या भागावर एक खोल जखम त्यांना दिसली. किती तरी वर्षाची जुनी असाबी, तरीही अजून रक्ताळलटेली दिसत होता ती.

एवढ्या मोठ्या जखमेची वाच्यता न करतां आपला कलोपासना सुरू ठेवल्याबद्दल साऱ्यांनी त्याची मुक्तकंठाने प्रशांसा केली, परंतु त्या जख्मे मागील रहस्य कोणालाच कळलं नाही,

स्मशानांतून परत जातांनाही प्रत्येक दुसऱ्याला विचारीत होता.

“तैं सगळं खरं, पण त्याने तो रंग आणला होता तरी कुटून-अन्‌ तो सांपडला कसा नाहीं आम्हाला !

अनेक वर्षे लोटली.

कालांतरार्ने त्या चित्रकाराचे नांवही विस्मृतप्राय झालें, परंतु त्या रहस्यमय रंगाने रंगविठेली त्याची चित्रे मात्र अजून अजरामर होऊन राहिली आहेत.

(' आलिव्ह श्रीनर ! यांच्या एका कथेवरून. )

अहिंसेचा बळी !

<< २-० १०/२/0४/*

चांदणे किती सुंदर पडरठे होते !

आतां गोपाळाचें हृदय समाधानाने फुरफुरत होतें. एखाद्या मोठ्या सकटांतून सहीसलामत पार पडावे म्हणजे होतो तसा आनंद त्याला होत होता. खेड्यांतल्या खडकाळ, धघळीनं मरलेल्या अरुंद रस्त्यांतून तो भरभर चालला होता, एका हातांत काठी, दुसऱ्या हातांतील एका लांब चिम- ख्यांत वळवळणारा हातभर लांब, मनगटासारखा जाड साप त्यार्ने घरला होता.

त्याच्या घरांतच निघाला होता तो.

त्याच्या आळीकरांचे तर्स मत पडळें म्हणून तो साप गांवाबाहेर टाकून येण्यास गोपाळ भरभर चालला हाता. त्यानें गांवाच्या सामे- बाहैर त्याला जोरानें फेकून दिले. र्‍चांदण्यांत सळसळ करीत बाजूच्या झडपांत तो साप क्षणांत अटश्य झाला.

गोपाळानें कपाळचचा घाम पुसून सुस्कारा सोडला. त्याचें घर बचावलं डाते.

“६ तो परत आल्यावर आळीकरांनाही समाधान वाटलें, चला बर झाळे, हत्या न करतां सारी आळी बर्‍्चावली, *!

-हो, अन्‌ पुण्यही पदरी पडलें असेल जीवरक्षणाचें ! चांदणे किती सुरेख पडले होतं !

>< >< ><

सकाळीं गोठ्यांतल्या गाई घेऊन काठी घोंगडी खांद्यावर टाकून लावणी ललकारीत गोपाळ गांवाबाहेर रानाकडे चालला होता.

गांवाच्या शिवेजवळ महारवाड्याजवळ रखमा महारीण मुठीएवढे डोळे करून धाय मोकदून रडत हाती. गोपाळार्न काटी खाली टेकली,

--_काय झाळंग रडायला ! त्याने विचारले,

(४७)

साऱ्या म्हारवाड्यावर द्येवच रुसला दादा! पंधरा दिवस झाले नाहीत माझी सोनतुकडी गाय मेळी बगा, अन्‌ आज पगतं तो तर ही एकली ःहाल्येली म्हैस--- ा -

स्त्र

१ त गर्त णो >. ० सो)

सश आह का यय ये व ै ' डा

प नन 7//

गोपाळाने बाजूला पाहिले--

हत्तीच्या छाव्यासारखी पुष्ट, काळीकुळकुळीत भरदार म्हैस चार पाय लांबवून लांकूड होऊन कुशीवर पडला होती.

-्काय झालं एकाएकी मरायला १ गोपाळनें विचारले.

-क्‍क्ण्ए्काद्या जीवाणूचे-सापाचे-दांत उठल्यांत पगा पायावर---

-्ऑ-साप-अररेरे-गोपाळाच्या तोंडून आश्चयांनें आणि दुःखाने उद्गार निघाला ---

त्याला कसेसेच वाटूं लागल---

पण रखमाचची नजर मिडण्याआर्घाचच खाली मान घाळून तो निघाला.

काठी खांद्यावर टाकून --

अग हो हो-पवळाी$-पवळी5५5-

(४८)

म्हणून हांक मारून जवळजबळ पळतच तो पुढें सरकला --- मेलली म्हैस-आणि जीवेत असून मेलेली महारीण रखमा--< त्यांच्यावर सूर्याची किरणें किती लख्ख पडलीं हातीं !

आपया यानयताथयळयाननी सी. 'मळताटडळधयाकाळधाक डाळ काअवी मन कत

चांदीची वाटी

कडू, कडू , कडू, कडू---

कुणाला वाटेल वीजच पडली.

पण त्या फक्त रावबहादुरीणबाई नोकरावर रांग काढीत होत्या---

---मेल्या, आधीं वाटी काढ ती चांदीची, कुठे दडवून ठेवलींस ती- नाहींतर पोलीसच्या ताब्यांत देतें आत्तां,

---पण बाईसाहेब, अगदीं गळ्याशपत, पोराबाळांच्ची शपत घेऊन सांगतो पगा, म्या उचलली नाय्‌ वाटी,

--तसा नाही ऐकायचा, शिरजोर भेला--ऐेकलंत कां! इकडे यायचं जरा.

शेवटचे शब्द रावबहादुरबाईनी तार ससकांत फेकले. सबजज्ज रावबहादूर माडी खार्ली उतरले.

---अग पण आहे काय गडबड |

--गडबड ! -- तुम्हांला हज्जार वेळां सांगितल की माझ्या घरांत असला अनोळखी चोरटा गडी नको -- र्‍चांगळा माहेरून आणला होता तर---

,.. ( तुमचे कायदे आणि कोर्ट करूं देत स्त्रियांच्या दक्कार्ची चर्चा- रावबह्वादु्रीणबाई शब्दागाणिक ' माझं घर ' याशिवाय पाऊल टाकीत नसत -- या हक्काबद्दल कोणत्या को्टोनं निवाडा दिला होता असें स्मरत नाहीं. खुद्द रावबहादूर या तोफखान्यापुढून पळ काढीत. )

(४९ )

-“- अग पण झालं काय ते तर सांगशील !

अहाहा ! इतकं तोंड झिजलं माझं अन्‌ आतां विचारायचेय्‌, ' काय ! ब्यालं ! या तुम्ही लावलेल्या गड्याने माझी चांदीची वाटी चोर्स्ली.. दुसरं कां55रदी नाही !

गड्याने हात जोडले--

म्या हात बी लावला नाय्‌ वाटीला मालक-गरीब असन मी, पन्‌ चौोर्रांची दानत नार्ही माजी---

-ण्दिंच्या55! पुन्हां मुजोरपणा करतोस चोरी करून !

रावबहादुरांनाही आतां अवसान चढत होत.

कमरेवर दोन हात देऊन रणचंडीच्या आवेक्षार्ने रावबहादुरीण बाहे त्यांच्या मार्गे उभ्या होत्या-कमी पडल्यास कुमक द्यायला--

"ण्अस्सा नाही ऐकायचास---

रावबद्दादुरांनी काटी घेतली ह्ातांत---

आज वार्ट चोरलीस5उद्यां दागिने चोरशील5.

वाक्याच्या तालावर गड्याच्या पाठीबर दोन तांबडेलाल वळ उठले-

दिंडी उघडून एक गडी आंत आला. त्याच्या डोक्यावर करंड्या होत्या फळांच्या,

रावभादुरांचा वाडा हाच व्हय !

हो -- कोणरे तूं - कोण हवंय !

त्या महादब्रा पाटलांचा मी मुलगा. आमचा जमिनीचा तटा चालळाबू्‌ नन्ह कां-म्हेजे पगा -

बरं बरे-पुरे-ठेव आंत अन्‌ जा-कचेरींत ये.

करंड्या ओसर्रीत ठेवून मुलगा परत वळला.

रावबद्दादुरीणबाई पुन्हां गर्जल्या---

पहा पहा ! कसा उभाय्‌ खांभरासारखा-

मेल्या, ओसरीत दिसताहेत करंड्या पण घरांत ठेवायची आहे कां दाद---

गड्याने मुकाट्याने करड्या आंत नेऊन ठेवल्या-

इं-मग, बोल-दाखीव कुठे आहे वाटी-

( ४० )

धुन नचे

!,| । गु रा | १ | | ह र कः री 5) 7. बिट 3 व ११ जे र्ये ट्र ० 111 क / ी च (3. ी ह |"... $ ] - ह ही धि. . > ५» त डी जू * शिक क र्र र च कु »& शद 9 7) 1.2 ४1/ क , / टि र हः आ | /, ३ न 9 ह... ४ ररे र हर 0 प्र 1 47 द र्ष , ब

छक्का .. कली डळ, "प्र

---भांड्यात आली असेल मालक, पुन्हां एकदां पगा घरांत,

---मेल्या ! मलाच चोर ठरवतोस काय ! बाईसांहब ओरडल्या.

खिडकीजवळ पत्र्यावर धासून ठेवलेल्या भांड्यांतील एका पातेल्याच्या कांठावर एक कावळा आनंदाने काव काव करीत बसला होता.

जणू काय एक वडा चोर छोट्या चोराला कसा घमकावीत आहे

याबद्दल तो चेष्टाच करीत असावा. बाईसाहेबांच्या तार सस्तकांतील उद्वारानें तो कावळा जोरानें काव

काव्‌ करून उडून गेला--- त्या धक्कानें ते पातेळें गडगत खार्ली आलें आणि लांतून एक ' चांदीची बाटी रावबहादूर व राबबद्दादुर्राणबाई यांच्या मध्यें येऊन पडली ! -““आणि बिचारा गडी त्यांच्याकडे पहात उभा होताच.!

(५१)

(” गुजरातचे प्रतिभासंपन्न कथालेखक श्री, ' घूमकतू ' यांच्या 'जीवन- वक्र या नव्या कथासंग्रहांतील दोन लघुतम कथांच्या आधारं “अहिंसेचा बळी ' व सदर कथार्‍या इकडील आचारविचारांश्ी जुळवून घेऊन नमुन्या- साठीं अनुवादिल्या आहेत. श्री, घूमकतू यांनीं या. कथाप्रकाराशा । प्रसंग-नित्रेः असें नांव दिल आहे. )

'प्रीतिची तऱ्हा! ---

शण

साऱ्या कॉलेजांत उनाड फुलपांखरू म्हणून प्रातद्ध असलेली सुधा दोन तास आंकड्यांनी मरलेळं अर्थशास्त्राचे पुस्तक कां वाचीत बसली आहे याचे तिच्या खोलींतील मैत्रिणीलाददी गूढ वाटत होते.

गम्मत म्हणून तिचे डोळे क्षांकण्यासाठी ती तिच्या खुर्चीमागे हकूंच जाऊन उभी राहिली तों तिच्या तोडून आश्रचर्यांचा उद्गार बाहेर पडला.

--अय्या !

त्या पुस्तकांत दोन फोटो होते, आणि सुंचा दोन तास त्या पोटोंचाच अभ्यास करीत होती.

सुधा आणि आंकड्यांचें अथार्त यांचा जितका विरोध तितकाच विरोध वसंत आणि सदाहिवबाच्या फोटोत होता.

वर्संत म्हणजे साऱ्या कॉालेजांतील सामन्यांतला चॅपियन.

उमदा, आकथक, सुटो-बुटांतला, तिचा टेनिसचा पार्टनर.

: टेनिसचा पार्टनर कां जन्माचा पाटनर ग १!

म्हणून रेसिडेन्सांतील साऱ्या मुली तिन्ची चेष्टा करीत,

उलट सदादिाव म्हणजे खरोखरच सांबाचा अवतार होता.

(५२ )

--काचा मारून नेसलेले जाड सोलापुरी घोतर, आंगच्या कॉलरचा : ह्रक'र्‍चा गाट, आणि चौकडीचा ' मद्रास ' चेकचा कोट. डोळ्याला चष्मा अन्‌ पायांतल्या जाड वहाणांकडे पाहून चालण्याची संवय.

सुघेची ओळख दोघांशींही होती. टेनिससाठी ती वसंताबरोबर फिरत असेच.

वर्षाकाठी अभ्यासाची लहर आली म्हणजे सदाशिवांने साऱ्या लाय- नररीचे ताक घुसळून काढलेले टिप्पर्णारचि लोणी नेमके तिच्या टेबलावरल्या बर्शीत !

चार वर्ष असा प्रकार चाटला होता.

बरी. ए.च्या परीक्षेचा फॉम भरला की बहुतेक साऱ्या विद्याथ्यीना कॉलेजची इमारत परक्या घर्मशाळेसारखी वाटू लागते. परीक्षा आणि जगांतील जीवन यांची ओढ त्यांना लागते.

आजच कॉलेजची कोर्टे वपोसारठी बेद होण्यापूर्वी दोवटला टेनिसचा सेट खेळून सुघा आणि वसंत टेकडीवर फिरावयाला गेले होते

तळाशी पसरलेल्या रासेडेन्सीच्या रांगा, कालेज आणि ऑफि-थिए- टरच्या उंच माथ्याकडे ते टक लावून पहात होते. चार वषाचे सुखी, नैफिकीर जीवन त्यांच्या डोळ्यापुढून सिनेमा-फिल्मसारखे जात होते.

सुधा!

वबसंतच्या हांकेतील कांही नवीन कंपानें ती दचकली.

-ऱसुधा, चार वर्ष झाली आपली ओळख होऊन---कायमचीच होशल ही ओळख !

वसंत, खरं सांगू इतक्यांत लभ करायचा माझी इच्छा नाही.

-मअस्सं ! मग काय करणार ! होणार एखादी मास्तरीण काकू, अन्‌ रोेवर्टी कंटाळून एखाद्या बेकार वकीलाशीं नाहीं तर श्रीमत सरकारी नोकरार्शी लम्न करणार ना?

कां उगीच वचाळवण्या दाखवतेस ? माझे प्रेम......

-"्ममी अगर्दी भांबावून गेठें आहे वसंत, विचार करायला वेळ पाहिन मला.

--“अच्छा, उद्या भेटूच आपण...

(८५३)

क्क 26040) (कही... र... (६ ७ % ) कश [३ र ११ "डं ह र च ी श्र (९३४ र्ट, न |

डू ॥ कर्हे य, * व र . 1, व्रि र ष्ट्र ह.

४७ मही -.. 11111) ००८९20 8, र _ ह

कख 6111 “2

॥81॥॥:19%

परत जातांना किलबिल करीत जाणारी मुलांचा एक टोळी त्यांना वाटेत भेटली, आणि त्यांच्या हेसण्या-स्िदळण्यांत सुवा केव्हां मार्गे राहिली याची जाणीवही वबसंताला राहिली नाहीं.

प्रत्येक मुलीच्या बोलण्यावर कांडीतरी कोटी करीत, रॅकेट फिरवीत चाललेल्या वसंतच्या पाठमोऱ्या मृतीकडे सुधेने पाहिले-कां कोण जार्णे, तिला कांहींतरी हुरहुर आणि स्विन्नता वाटू लागली.

बाजूच्या टेकडीला वळसा धाळून ती रोसेडेन्सीकडे वळणार होती. क्षितिजाच्या कडेवर पौर्णिमेचा चंद्र नुकताच डोकावत होता, आणि त्याचे समांतर किरण अंधुक अंधारांत चंदेरी तीरासारख सरसावत होते. त्या प्रकाशांत झाडामागे तिळा एक अस्पष्ट मनुष्याकाते दिसली-ती जरा दचकली-तिने निरखून पाहिले.

कोण सदाशिव १ ती उद्गारली,

( ५४ )

- तुम्ही कसे मोकळे या वेळेला ! शेक्सपीयर ना चासर वाट पहात अस- तील तुमवी......

* -र्‍णशब्द हे मनोषबिकार लपाविण्याची साधने अहित असं कुणीतरी म्हट्टे आहेच नाहीं !

- सदाशिव मुकाट्याने चष्म्याच्या कांचा पुशीत खाली पहात उभा होता.

-णाकुटें तरी दूर चांदीच्या लहानशा मंजुळ घेटा बाजाब्यात, तसे बारीक आवाजांतलळे 'गुट नाइटू गुड नाइटू' असे शब्द बाऱ्यावर तरंगत येत होते-बसंताचा पुरुषी आवाज उत्तरादाखळ आला.

सुधा !(---सदादीवाने हांक मारलटी---

चार वर्षे झाडी आपली ओळख टोऊन---

कायमची होईल का ही ओळखल ?

मळा तुझी फसवणूक करायची नाही-मी फारसा श्रीमंत नाहीं, चार मुरले मुली भोवती घोटाळत ठेवण्याची आकर्षक कलाही माझ्याजवळ नार्ही. आहे हा साधासधा जीव तुझा आहि. तुझ्याशिवाय कोणाला त्यांत स्थान नाहीं. मला तुझ्या प्रेमाचा आधार दे-चल॒ जगांत कांही तरी नगल्यासारखे काये करून दाखवू आपण......

>< > >

वबसंतसारख्या सुस्वरूप, श्रीमंत, होशी तरुणाला नकार देऊन सुधा साथ्यासुच्या सदाशिबाची पार्वती कां बनली याचे साऱ्या कॉलेजच्या मुलांमुर्लीना अजून गूढ वाटते.

सुघेच्या सुस्वी नेत्रांत मात्र त्यांचं उत्तर सांपडते.

-आणि ती अजून हसून गुणगुणते----

५ धठिची तऱ्हाच उलटी अते. ''

*हडवा ७ जं क वदी ४ स्राजात त

होय १-एऐकलं कां १ काय म्हणते मी १! ...

* "ण पीन तास झाले. वसंतराव लघकथालेखनांत दंग झाले होते. दारा- मागून मोठ्याने दिलेल्या जांभया, सांकेतिक नांवाचा उपयोंग, सारे प्रकार झाळे पण व्यथे--

देवर्टी रागाने कुसमुसत “ जाऊन थेत मेत्रिणीकडून ! म्हणून मालती- बाई रागार्से दार लोटून बाहेर पडल्या. न

वसंतरावांची लघुकथा संपत आली होती, भम्नहृदय नायक आवेक्षाने किंकाळत होता.

£ स्त्रीजात तेवढी- -

स्वणु-खण--खणू ...

दाराची कडी वाजली,

कोण आहे £ वसंतरावांनी त्रासून विन्वारले,

पोस्टमन -- एक पत्र मिरकावलें गेळ,

काय त्रास आहे ! म्हणत वसंतरावांनी उठून तें पत्र उचलले, त्यांच्या पत्नीचा पत्ता त्यायर असून कोंप्यांत ' खाजगी ' अशी अक्षरं होतीं. ...

वसंतरावांना मागील प्रसंग आठवलं.

तीन चार वेळां आपण घेण्याआधीच तिनें खरकट्या हाताने पोस्ट्मन- जवळून तीं पत्रे घेतली, आणि ठूंकेंत दडवून ठेविली... ..

समोरच्या कागदावरचे ओले दाब्द त्यांच्या मनांत युमू लागले,

-"स्त्रीजात तेवढी ... ..

पुढील शब्द ' निमकहराम ' म्हणून लिहिण्यासाठी त्यांनी टाक ठडचळला, प्रण तो खालीं ठेवून निश्चयाने ते पत्र फोडले.

,०« " झाझ्या मार्लतास,

(५६)

नव्या संसारांत तुझ्या सुधीरामालठा विसरलीस वाटतें ! ' किती आणामाका झाल्या होत्या कालेजांत आपल्या की आपले प्रेम हृदयांत रुसत पण चिरंजीव ठेवूं म्हणून !

मी बुधवारी सुंबईस येणार आहे. दुपारी एकटीच असशील तूं, तैव्हां भेटून जाईन,

तुझाच सुर्घीराम.!!

दिसतो आहे कोणी तरी परदेसी सेंया-या कॉलेजच्या मुली ! वसंत- रावांनी सिगारेट शिलगावली.

तिच्या धुरांत त्यांना नाहीं नाही. ती ह्ये दिस लागली.

कांही नाही-स््रीजात तेवढी. वज्यम्क. णी

त्यांच्या डोळ्यांवर मृदु, गौर, अंगुलींची गोड मिठी बसली.

-ऱत्यांनीं रागाने तो हात झिडकारून आगीचे डोळे रोखले.

५ इतकं कां रागवायऱच जरा बाहेर गेलें तर १

-र्‍ज्आर्धीांच हिला पत्ता लागू द्यायचा नाही-आतां बुघवार ! असा वचार करून वसंतरावांनी करर मौन धरलें होते.

रात्रीपयेत माठतीबाईचे तोड गोरेमोरें झाळे होतं--रावभर उसाशांचे आवाज आले, पण वसंतरावांनीं दगडार्चे हृदय करून एका शब्दार्न खुलासा केला नाही.

शेवर्टी बुघवारची दुपार आली.

आज वसंतराव आपफिसांत वेब्यासारखे झाले होते.

तीन वाजतां रजा काहून ते निघाले.

-_“ए टॅक्सी ! आज ट्रामचा धीर त्यांना कुठला ! मांजराच्या पावलांनी दबत ते दाराजवळ गेले. ते आंतून ब्रेद होते

हळू बोलण्याचा, हसण्याचा, बांगड्यांचा आवाज आंतून येत होता.

---दार उघड ! ! वसंतराव गजले.

--_कोण आहे तै १-मालतीबाईचा आवाज आला.

उघडतेस दार, कां मोडू लाथेने १? दारावर काठी बसली,

आज्या

्ञ व

््स््व्ल्््

र प

वे >. - क-न वश्य अ.व. 20.21. 3 टॅ गट "वू न्य व ह” २ 6

कट नर »”५

::::२:23 वि

८-८ "या ->----.

"०-2 .- -

न्य ह ०

-“अहो पण हळूं, झालंयू काय तुम्हांला-शेजारी काय म्हणतील १

-“-तैच दाखवतो तुला-उघडतेस कां...

"आंतून बोल्ट निघाला.

-ण्हरामखोर-मेलास आतां ...

म्हणून ते काठी उगारून आंत धांबल----

----समोर आरामखुर्चावर एक तरुण स्त्री बसली होती. तिची भयाने बोबर्डीच वळली---

अगबाई !' मालती ! कोण हा ! दाराब्रिरू प्याठेला आहे वाटतं !

बसंतराव वेफामपणें बरळत:होते---

-'ऱ्कुठे लपाविलास त्याला, बोल !

"कुणाबद्दल बोलायचे ! कुणाला लपविलं मी ६

मालतीबाई रडकुंडी येऊन म्हणत होत्या---

-“-ततो-तो-सुधीराम ! बोल-नाहीतर खून पाडतो तुझा !

("५८ )

-र्‍व्यांनी लिशांतळें पत्र तिच्यापुढे केठे- -

“वाच ! वाच ! ! चांडाळगी- !!!

--समोरची स्त्री ताडकन्‌ पुढे झाली.

--“-अगबाई ! हे तर माझेच पत्र !-तरीच मालती: म्हणत द्ोती तिका मिळालं नाहीं म्हणून---

मीच येणार होते तिला भेटायला---

अनू , मग तो सुर्बाराम !

---अदो, माझं नांव समुधा,-मालती अन्‌ मी कालळेजांत जिवाच्या भैत्रिणी-तिनं मला प्रेमाने ' सुर्घाराम । म्हणावं, आणि म्हणून तिच्या पत्रांत मीहि तर्चांच सही करीत असे.

-कुठला राईचा पर्वत करून डोल्यांत राख घातळीत असेच पुरुष तुम्ही-म्हणूनच लभ करीत नाहीं मी मालती, समजलीस !

नः नः न-

-णराची टेबलावर वसंतरावांच्या गाष्टीचे अधे वाक्य अजुन फडकत होतेच.

र्ग स्त्री जात तेवढी--

र्ग ब्रेहुबा प्रेमळ आणि सरळ असते, नसल्यास त्याचा दो५ पुष्कळदां पुरुषांकडेच जातोी-

असं वाक्‍य पुरें करून वसंतरावांनी दिवा मालाविला---

(५९ )

आहद्या निराह्ा

22 जी

आमचे आनंदराव-आपल्या नांबाप्रमाणे आनंदी होते, आणि त्यांच्याकडे पाहून इतरांनाही इतका आनंद होई कॉ, ते अगदी खो! खो ! हसू लागत !

मरा मांत्र त्यांना जरा राग ये६ --

लठ्ठ मनुष्यांचा जन्म दुसर्‍यांना इंसविण्यासाठींच आढे की. काय अशी त्यांना शेका येके लारे-

शिराळशेटासारख्या त्यांच्या ऐसपैस देहांत एखाद्या * मजनू ' किंवा ६ करहादचा * आत्मा तळमळत होता, ५ग तिकडे लढ्द्य देतो कोण-- !

त्यांच्या क्षेजारच्या बिऱ्हाडांतील नसे ' आज्षाबाई ' बर त्यांचा फार जीव जड्टं लागल होता

दोघही एकटे फरटिंग असल्यानें संव्थाकाळीं गप्पा मारीत, परतु प्रेमी जिवाच्या पाविव्यांत आनंदरावांनी प्रणयाची व लाची गोष्ट काढली म्हणजे मात्र आशेला मधेच खोकल्याची उबळ येई, आणि तोंडाला पद्र लावून ती निघून जाई. आनंदरावांच्याही ल्श््यांत दी गोष्ट आली

आपलें अडीचशे पोंडांचें वलन कमी करण्यामार्गे ते लागले, कथा- कादंबऱ्यांतल्या प्रेमी जनांना मोठमोठ्या आपत्तीर्शी झगडावे लागले हे. त्यांनी वाचले होते, परतु स्वतःच्या देहा्शींच झगडणारा प्रणयवीर हा पाहिलाच असावा !

लोक हसतील म्हणून भल्या पहाटेस, अंघारांतच चड्टी चढवून मेदाना- भोवती पळण्यास त्यांनीं सुरुवात केली

---पकडो ! पकडो !! पकडी!!!

त्यांना पळतांना पाहून दंडुका देऊन एक पोलिस ओरडत त्यांच्या मार्गे लागळा, आणि अंघाऱ्या पहाटेस मुंबईत धुमाकूळ घालणारा 'मांजर- व्वोर ! हाच म्हणन त्यानें छातीला हात लावून सांगितळे, लोकांच्या

(६०)

घाळक्यांतून कशीबशी सुटका करून घेतांना आनंद्राबांना मेल्याहून मेले झाले,

६ टर्कश बाथ !! नै वजन कमी होते म्हणून त्यांनी वाचळे--

एका इमारतीवरील बाथचे नांब वाचून ते आंत शिरले.

- रंगविठेल्या तोडा-ओठाच्या एका मडमेनं लचकून, मुरडून त्यांचे स्वागत करून पडद्यापळीकडे आंत चलण्याचची खूण केली ---

: टॉर्किशा बाथ ' शिवायच नखशिखांत घामाघूम होऊन आनंदरावांर्ना' बाहेर धूम ठोकली !

---आठ दिवस उपास करून पाहिले त्यांनी--

त्या दिवसांत कमी झालेलें वजन उपासानंतरच्या दोन दिवसांतच दिग मरून ओसंडून जाऊं लागलें--

मेद कमी करणारे फिरते विजेचे पट्टे, क्षार, औपचे, टोंचण्या, साबण सारे उपाय थकले---

चौपाटीच्या वाळूवर पडून एका रार्त्री त्यांनीं एका पुरभैयाकडून च्वंपी देखील करून घेतली, पण उक्ार्शी काढून ठेवलेल्या कोटांतले पाकीट गुस झाल्यानें, त्यानंतर पेसे नसल्यार्ने खास नवी कडक चंपी खाऊन ते चाळीवर परतले---

ठराविक गप्पांची बरेठक साजरी करण्यासाठीं आशेच्या खोलीकडे वळतात ता तिन तिमजली हंशाची साथ देऊन दार लावून घेतले, आणि तिच्या टेबलावरील एक हंट आणि काठीचे ओझरतं दर्दान त्यांना मिळालें---

आनेदराव आतां अगदी निराश झाले-आफीस, खानावळ आणि स्वोली याखेर्राज ते बाहेर पडत नसत.

-“"आतां त्यांच्या खोर्लीत धूप जळूं लागला, आणि आशेचा फोटो जाऊन त्या जागी श्रीकृष्णाची तसबीर आली.

--त्यांच्या डोक्यावरच्या मांगदार केसांना रजा मिळाली, खोर्ली- तल्या मोठ्या आरश्यावर देखील पांघरुणाचा पडदा पडला, आरसा भरून पलकिडे अदृश्य होऊन ओसंडणाऱ्या देहाच्या प्रतिबिबाची त्यांनाच ]दीसारी येऊ लागली होती.

नट ३

लै. > रव. 0. ह...

(६१)

वार माहिने प्रेममंगाच्या यातना ते अनुभवीत होते.

एके दिवशीं रात्रीं आठाचा सुमार होऊनही अंधारांत ते तसेच आरामखुर्चोवर अंधारांत नजर लावून शून्यपणें पडले होते--

हळूच मागून त्यांचे डोळे झांकले गेले.

-णाते दचकले--

कोण !--काय आहे ! ते अडखळले---चार महिन्यांवूर्वीच्या प्रश्नाचे उत्तर--

त्यांच्या कानाशी “होय? असा हळूंच शब्द आला.

-क्‍क्सस्वप्न आहे झाले.

नेराशेने ते भेसूर हसले, साऱ्या जगानें माझ्या हत्तीसासारख्या देहा- कडे पाहून हेसून टयाळी करावी एवढ्यासाठीच माझा जन्म-माझं कुठलं भाग्य १

-णाइदश -- भलतंच--

आशेने स्विच्‌ दाबून दिवा लावला, आगि आरक्यावर्रीळ पडदा दूर करून आनेदरावांना पुढे उभं केलें.

पूर्वी कापसाच्या लोडासारखा ऐसपैस फुगलेला त्यांचा देह प्रेमभंगाच्या निराशेच्या तडाख्यांनी पिंजुन पिंजून अगर्दी सडसडीत झाला होता! !

तुमचे सारे उपाय थकले म्हणून निर्वाणीचा हा उपाय करून पाहिला मी--

* क्षमा करायची ना मला १ ' आश्या म्हणाली.

"चार माहेन्यांनंतर प्रथमच आनदाने हेसले आनंदराव.

"णाती निराश्या झाली म्हणूनच ही आज्या मिळाली ना !

स्दृणून त्यांनी तिचें तोडच बंद करून टाकले-- !

( «२ )

विस्कटठेला संसार?

दादा ५--- दादा ५5-- आई ग! सहा वर्षाची कुसुम रडत, वेदनांनी थरथरत येऊन रामरावांच्या अंगाला बिलगली.

--कॉय झालं ग कारंटे, विवळायला १

लालभडक डाग वठलेला हात तिनं पुढें केला.

---चैद्राबाईनी डाग दिला दादा-मी कांहीं केलं नव्हतं, नुसतं तिळा सांगितलं, सत्यंकाकू नळावर बालत होत्या त्या-कीं चंद्राबाईच्या छळाने आई मली म्हणून-अन्‌ तिनं एकदम डाग दिला हो......

...खोलींत केर सांचला होता. फटक्या तसबिरी तिरक्या होऊन मिंतीशीं लोबत होत्या. माडक्‍्या खच्या, फाटके जाजम, स्विळखिळा पलंग, सार श्रीमंत संसाराचे भभ अवरशीप भोवतीं पसरले होत. |

समोर भितीबर सीताबाईचची-त्यांच्या मृतपत्नीची एक रडवी तसबीर टांगर्ला! होता.

कुसुमच्या रड्यान संतापून तिकडे पाहून रामराव ओरडले---

-“--मलीस तरी पिच्छा सोडीत नाहींस अजून आमचवा---

खळू----

काठीच्या तडाक्‍्याने तसब्रिरांचे तकडे झाले-- -

त्यांच्या मागच दार उघडले,

-क्‍क््केपाळावर ओढून वळेच वळविठेले केस, बिड्यारने रंगलेले ओठ, बिनगळ्याची, अर्धी छाती उघर्डा टाकणारी चोळा, तलम भडक छापाचे पातळ, या थाटांत चंद्राबाई हातांत बॅग वेऊन तणतणत उभा होती.

-ण्ही चालल मी!

--चांगलं केलंत ही !---माझा गळा गावलांत तुम्हीच, पण सारं जग थुक्तय्‌ माझ्यावरच ! मी मारलं काँ तुमच्या ब्रायकोळा ? तुम्ही तिळा गुरासारख बडवावं, उपाश्यी ठेवाव, दुखण्यांत कत्र्यासारखं कोपऱ्यांत टाकून तडफडत मरू द्याव-ही करणी तुमची, पण सारा. दोष माझ्यावर- तुम्ही पुर्ष आपले नामानिराळे !

...अन्‌ ही तुमची कार्टी, आतांपासूनच दुसऱ्याचं ऐकून चुरूचुरू बोलायला लागली मला-हे सारं मी इथ राहिल म्हणून--

आतां जाऊन राहत कुठें तरा क्षेत्राचे ठिकाणी, 0वलंय्‌ माग तुम्ही नांवावर तेवढें पुरं मीठभाकरीला मला---

आणि आतां तुमच्या मिंकेच्या संसारावर माझं ओझं नको---

,..काय पुरवणार आहांत हौशी त॑ कळतंय----दमडी नाहीं उरली !

रामराव डाळे फाडून पहात होते.

(६४)

.-अग हो पण! हा काय-वेडेपणा १ कोण बोलतोय्‌ तुला--जीम हासडून काढीन एकेकाची ! मी वाटेल ते करीन--मोकळा आहे मी माझा---उद्यां राजरोस लग्न लावून सभांतून मिरवीन तुला.

-कांहीं नको--जाऊं द्या मला--

--नारही जाऊं देणार !--तुझ्यासाठी पाहेल्या संसाराला काडी लावली मी---बायकोला छळन मारली, अन्‌ आतां तू गेल्यावर !

->शोधा दुसरी->व्हा दूर !

चंद्रा, नको जाऊं ग->कोण आहे तुझ्यावांचून मला १

-_लम्नाची बाईल पुरली नाहीं जन्मालाः मी कुठून पुरणार ! व्हा दूर !--तिच्या धक्क्याने कोलमडून रामराव जमिनीवर पडल्या पडल्याच मोठ्याने रडटे लागळे--सीता!--सीता ! माझी गुणाची सीता ! !

> >< ><

हे काय १ ->उठायचं ! उठायचं की ! रडायला काय झाल? झोपेंत-कुसुम

दर्चकेल हो--

कॉपर्‍्यांतल्या फाटक्या घोगडीवरून उठून सीताबाई रामरावांना गदगद हलवून जागं करीत होत्या

रामरावांच्या अंगाला घाम सुटला होता---डोळ्यांतून आंसवांचे पाट बह्ात्त होते--तोंडांतून भेसूर रडण्याचा आवाज येत होता,

««ते दचकून उठून बसले...

-क्फ्कोण सीता ! माझी सीता-जीवंत आहेसना तू !-स्वम्नच होतेना तै-खरं सांग... *.«.पश्चात्तप्त प्रेमाच्या आवेशार्ने त्यानी तिला जवळ घेतलें

गेल्या रात्रीं चंद्राकडून आल्यावर कडी काढायला उशीर झाल्यामुळें सौताबाईच्या कोपरावर सणकून लाथ बसली होती-त्याला धका ठढागून त्यांच्या ताडून वेदनेचा उद्गार निघाला...

ती हाय ऐकून, जखम पाहून, रामरावांना पुन्हां हुदका आला, तिच्या स्थांद्यावर डोके ठेवून ते रडत बोलूं लागले

सीता ! भी नीच आहे, पापी आहे, राक्षस आहे...

(६५)

यीता, तुझी क्षमा मागायला तोड आहे. कां मला !(_ करशील का केथोतरी क्षमा !

...इरशा क्षमा कसली मागायचा त्यांत ?

सीता-याच पापी हातांनी मी तुळा मारळं,-या नीच पाबांनी तुला लाथा दिल्या-तोडन टाकू वां हे-मग तरी करशील कां क्षमा !

..रड्ध नये असं वेड्यासारखे-विसरून जायच्या साऱ्या गोष्टी; त्या

स्वझासारूखल्याच...

-"ऱआठवा बरं मागचे दिवस-केती प्रेम होत आपलं माझ्यावर ६... ती चंद्राबाई येण्यापूर्वी ! अगदी तितक्या प्रेमानं राहूं आपण पुन्हां.

देवाचीच करणी ही-ना्दहदी तर मी अगदी आश्या सोडली होती संसा- राची-र्‍या दुवण्यांत सोडवावे एकदाचे इश्रल म्हणून मागत होते देवाजवळ.

पुनर्मीलित पति-पत्नीच्या पश्चात्ताप आगि प्रेमाच्या अश्रवयारा एक दीत ढोत्या-आाणि मागीळ पाप आणि दुःख यांचा स्मृति वन काढीत होत्या... |

पूबकडे तांबंड फुटले होतें.

उगवत्या सूर्याच्या कडेचे पहिले समांतर क्रिरण त्यांच्या अंगावर पडळे-साताबाइच्या क्षीण अंगावर रंग ओढून रामराव हसत हुरूपांन

दै, हलळायचे नाही. आतां-तिथूनच बोळ माझ्याक्षीं बरी होइपर्थत-- मीच वहा करणार आहे आजचा-आपल्या नव्या आयुष्याची सुरवात आहे आजपासून--- |

-“्सीताबारइर्नी हात जोडून उगवत्या सूयाकडे पाहिलें---

(६६)

गायिका

"र? *०ा--

रात्री दोनचा सुमार असेल,

नाटक सुटल्यावर निजन रस्त्यांवरून मी परत जात होता. खांबा- बरीळ दिल्याच्या प्रकाशांत मळा ते ह्य दिसलं.

,..घुळाने माखळेली, निश्चेर अदी ता॑ गायिका अस्ताव्यस्त स्थितींत गटाराच्या कड्शीं पडली हाती, तिच कपाळ फुटले होते. सार अग जखभी झाले होते, आगि टंगड्याच्या [चिच्या झाल्या होत्या- 6६ अरेरे ! कोणी तरी हृदयशून्य दुष्टानं अत्याचार करून तेला इकडे फेकून दिळी असावी, काय अनर्थ हा! ?? मी उद्गारलो.

एके काळी दिदुस्थानांतळे सारे राशक तेच्या अभिजात गाण्यांवर मुर्व झाले दोते. 'सारे सारेग?- करणाऱ्या संगीताच्या विद्यार्थ्यांपासून मोठमोठ्या खांसाहवापथत तिच्या गाण्याची चहा अते. घर्री, दारी, रस्त्यांत आबालवूर तिर्ची गाणीं गुणगुणत. थेट गोहरजानपासून डेरा- बाई, उंदराबाई, व्यास, मास्तर शांतारामपर्येतच्या गायकांनी तिच्या गाण्याचे अनुकरण करण्यांत धन्यता मानली होती. अनुकरण, चेषश, टीका, विडबन, यांचाही व्षांब झाळा तरी कितीक वर्षे तिनें रसिकांना डोलविले होतं. रगारूपानं मात्र ती फारशी काय बिलकूलच मोहक नव्हती-अगरदा काळीकुळकुळीत आणि बांध्याने काडीसारखी, परंतु एकदां तिचें गायन सुरूं झाले म्हृणजे तिच्या तोंडावर कोणाची नजर ठरत नसे. कपड्यांचा मात्र तिला फार शोक. कधी लाल, कधी काळें, जांभळे किंबा पिवळें पातळ नेसून ती नृत्यही करी, मऊ मखमली गालिच्यावरून स्पशे होतो न होतो अश्या रितीने तिची नाजुक पावलें फिरत जात.

(६७)

बोळून चाळून गायिका ती. ..तिच्या आचरणांबद्दल फारशी चिकित्सा न करणेच बरे. कितीतरी यजमान केलं होते तिने, शेवटीं तिच्या पडत्या काळांत आपल्या गाण्याची इतकी कमी किंमत ठरवून ठेविली होदी कां दवे त्यानें तेवढे पैसे मोजावे, आणि खुशाल आपल्या घरी तिची बैठक ठरवून मन मानेळ तितका वेळ तिच्याकडून गाणी म्हणून घ्यावी, इतकी ती लाचार झाली होती. त्याचाच हा आजचऱ्चा शेवट, अर- सिकांच्या पाशवी धिंगामस्तीने तिच्या काळजाचे तुकडे पडत. उर भरून येऊन गाण्याऱचे सूरही तुटून जात. घशांत आवाज खरखरे, बेस्र होई.

केवळ जगण्यासारटी हैं सार्र॑ तिला निमुटपणे सहन करावं लागे. वाढत्या वयाबरोबर, बदलत्या अभिरुचीबरोबर तिच्या गाण्याची लोक- प्रियता अगर्दी संपत आली होती. हें तिळा उघड्या डोळ्याने पहावे लागत असे.

तिच्या वेळी जन्म देखील झाला नव्हता, अश्या नव्या नव्या नाचर्‍्या पोरी रंगी-बेरंगी पातळे नेसून, कोणी सार्थादारांच्या वाद्यांच्या गौगाटावर, कोणी एखाद्या वस्तादानें दिलेल्या चाळीवर भराभर पुढ येऊन लोकांच्या तोंडीं गाजत. जिकडे तिकडे त्यांचा बोलबाला होई आणि या बिचाऱ्या वृद्ध गायिकेला आतां कोणीही विचारीत नसत.

सुटली ब्रिचारी-जीवत विस्मृतापेक्षां मरण फार बरे,

ना ना न”

ति'ची हालचाल केव्हांच बेद झाली होती. निष्णात डॉक्टरांच्या शुक्ष” चाही आतां कांही उपयोग होणार नव्ह्ता हें मला कळून आले.

पहाट होईल, लोक जमतील, आगि तिर्‍्ची दोबटली रीतसर व्यवस्था होईल.

एके कारळी सार्‍या रासकांना वेड लावलेल्या त्या गतप्राण भमरगातचर गाथेकेला शेवटचा प्रणाम करून मी पुढें निघालो.

फाटक्या वेष्टनांत पडलेली “ राधे कृष्ण बोळ !? या लोकप्रसिद्ध 1श्वज्ञेची ती फुटकी तुटकी एक रेकार्ड होता ! !

(६८)

जिंदगी जदगी

हह >>. जयी

५ द्वादा, एवढं रुपय घेउन नोट देतां कां एक धार्ची १

दर पंधरा दिवसाला रामजी रात्रीच्या वेळीं माझ्याकडे येई, आणि जरा नांचरत--आओशाळत, ठराविक मागणी करी. मात्र त्याचा कजूपपणा हूतका, काँ, मी ती नोट त्याच्या हातावर ठेवल्यावरही रुपये आणण्या- साठीं मलाच दोजारी त्याच्या बिऱ्हाडाकडे जावं लागे. आंतल्या खोलींत वेशपरपरा घरांत चाळत आलली, कधीं जागवरून न हाललली जणिं छाकडी पेटी उघडून त्यांतळे रुपये थरथरत्या हाताने मोजून तो बाहेर यदे आणि माझी बोळवण करी, मीच काय, परंतु प्रत्यक्ष त्याच्या बायको- लाही त्या खोलात जाण्याची बंदी होती. खोलाींच्या कुल्पाचची जाडशी किली रामजीने आपल्या गळ्यांत अडकवून ठेविली होती. एखाद्या काळ्याकुट्ट म्हशीच्या गळ्यांत बांधलेल्या जड लोढण्याप्रमाणे तिचा अवतार दिसे.

अगर्दी अक्षरशत्र असूनही रामजीइतका कुशल सुतार मात्र आमच्या छहानशा गांबांत नव्हता, गेल्या पंघरा वषात बांधल्या गेलेल्या बहुतेक साऱ्या घरांचे कडापाट, खिडक्या, दारं हें काम रामजीच्या हातांचे,

दरराज संध्याकाळ झाली म्हणजे आपली आंखूड काळीकुट्ट चिलीम भरून रामजी आमच्या ओट्यावर येऊन बसे, आणि विस्तवा्ची मागणी करी,-' तेवढ्यांत दोन काड्या बांचल्या ! हा विचार त्याच्या मनांत येत असावा. चिलीमीवर जळक्य। सुंभाचा पीळ पेटवून खालून ओले फडके गुळाळून मिटल्या डोळ्यांनी, आणि कलत्या मानेने आधाजशासारखें सो पहिले झुरके मारी-आणि त्या आनंदानें भारावून डुलत बसे. अक्षा वेळीं मी. त्याला अनेकदां म्हणत असे,

( ६९ )

५८ अरे रामजी, किती पैसे मिळवितोस त? आमच्यासारख्या श्िक- लेव्या मास्तरकी करणाऱ्यालाही दिसत नाही. तेवढ; पण इतकं असून हा तुझा कजपपणा बरा नाहीं बरं. कर्षी शुळझुळीत घडोते दिसलं नाही तुझ्या बायकोच्या अंगावर किंवा नवे चिरगूट मुलांच्या अंगावर, तुझा हा एकुलता कोट आणि हे मुंडासं मी दहा बर्षे पाहतो. आहे. करतोस तरी काय एवढ्या पैशाचं १

यावर रामजीचें ठरावेक उत्तर असें “' दादा हातपाय हालत्यात तोंवर कांही तरी माग टाकाया हवे ... म्हातारपणी तुकडाबी कोनी देनार नाहीं बसून. !?

दिवाळी येवो, होळी येवा, त्याच्या धरांत गुळाच्या खड्याखेरीज मिष्टान दिसळें नाहीं. काबाडकष्टानें थकून त्याच्या बायकोर्ने अंथरूण वरे, पण ओपवधालाही रामजीच्या पेटीतील एक नोट कमी झाली नाही गांवच्या बखवुवांच्या घरची किरकोळ दरुस्ती केल्याबद्दल त्यांनी निण्का- ळजीपणान फकलल्या दोन पुड्या हेंच तिनें ओपध. एक रात्री घाबऱ्या- घाबऱ्या मळा उठवून त्याने मात्रा मागितली, पण ती घशाखाली जाण्या- आधींच तिचा जीव त्या क्षीण देहांतून पळाला होता. साऱ्या गांव- कऱ्यांची. बोलणी, जातीबाहेर टाकण्याच्या धमक्या सोसूनही त्यानें तिच्या नांव्चं जात-जेवण घातलें नाहीं.

असच दिवस चालले, हळूहळू तारुण्य संपळें, उत्साहही ओसरला, मार्गे न भोगलेली, आणि आतां बेचव झालेलीं सुखे मधून मधन त्याला हुरहूर लावीत, आणि त हढूंच गळ्यांतली किल्ली चांचपू लागे

बायकोच्या मृत्यूनेतर पोरांनी त्याची फार आबाळ केली, “कर्धी उलथून जाइल म्हातारा कुनाला ठावं !' असें त्याच्या तोंडावर म्हणत, पारांच्या उद्योगावर तो तुकडे मोडी पण दोन वर्षात एकदांही त्याच्या गळ्यांतटी किल्ली बाहेर निघाली नव्हती,

कः 1) शू शन्न्यन्कय प्रयत वो वी क 1

दादा जरा पघा की, बाबा कसंसच करत्यात ?? म्हणन एका

गायी मगापाऱा कळीत शाक्त कण श्ोत्सताचणप्लत चाचा सजपातापणीऱ ५८1

(७०)

लेल्या दग्या्ने म्हातारपणी रामजीचे पुरे हाळ्हाळ चालविले होते. मी गेला तेव्हां तो शेवटल्या घटका मोजीत होता, अजूनही मुलांवर त्याचा विश्वास नव्हता, गळ्यांतली किल्ली काढण्यासार्ठी त्याच्या क्षीण हातांची घडपड चालली होती, मी ती किल्ली काढून त्याच्या पुढे ठेविली. त्याचा शधास जोरांत घशांत घरघरत होता. खुगेनेंच त्याने मळा आपली मोठी पेटी उघड्डन आंतल्या नोटा आपल्याजवळ ठेवण्यास सांगितले.

कसाबसा कुशीवर वळून कण्हत तो पेटीकडे पाहू लागळा. तलाचे थेंब सोंडून तं गंजलेळें कुलप बऱ्याच वेळाने मा कसेंब्त हिसकाहिसकी करून त्याच्या किलानं उघडले, व ते जड झांकण.मारगे टाकलें,

,-. . आणि मी एकाएकी बसल्याबसल्याच मागे कोलमडलो.-एक भला मोठा गलेलड्ट उंदीर आपल्या जाड गुळगुळीत निमुळत्या शेपर्टाचा फटकारा माझ्या तोंडाला मारून पळाला, जन्मभर जतन करून ठेबिलेल्या नोटांच्या बार्रीक तुकड्यांनी आणि भुग्यानें ती पेटी तोडोतोड भरली होती ! ! लालभडक अंगार्ची, लहान लहान उंदरांचा ओजळभर पिले त्या भुग्यांत वळवळत होती, ब पेटीच्या तळाशी उंदरांनीं कुरतडून केलेलें एक भलें मोठें भोक होते. मान ठचावून हें दृश्य पाहून रामजीने अगदी ग्रांसारखा हंबरडा फोडला. आम्ही जवळ जातों तोंवर डोळे फिरवून मान मोडून त्याचें लांकूड झालें सुद्धां !

कडकडत्या चितेवर त्याच्या देहाबरोबरच तो ढीगही जाळला गेला. रामजीन सार्रे जीवन जाळुन केलेली जिंदगी अशा रीतीनें जन्मभर त्याच्या- जवळ निरुपयोगी राहून शेवर्टी त्याच्या देहाबरोबरच जळून गेली ! !

छापत आहे --

आधुनिक आडूग्ल वाडय़य

ळे० : प्रा. भा. म. गोरं, एम्‌. ए. ( फर्ग्युसन कॉलेज, पुणें ), (माजी फेलो - बडोदा कॉलेज. इंग्रजी चे भध्यापक - विलिंग्डन कॉोलऊ, सांगला १९३२-१९१५. )

[ मराठी भाषेचे ज्येष्ठ आचार्य -

प्रो. श्री. नी. चापेकर एम. ण. एट्एढू. बी,

*

यांच्या विवचक प्रस्तावनेसह |

आधुनिक आडूग्ळ वाडूमयांतील काव्य, कादंबरी, नाख्य व निबंध या क्षेत्रांतील श्रेष्ठ लेखकांचा रसग्राही पद्धतीने परिचय करून देणार हें मराठी वाडूमयांतीळ पहिलेच पुस्तक आहे.

दीडक्षवर पू बारा सुंदर चित्रें.

-- चित्रशाळा प्रेस, पुण २.